Одно зрение на двоихYhdet silmät kahdelle
Сегодня всё чаще можно встретить собак‑поводырей, сопровождающих владельца. Но что мы знаем об этих животных? Как проходит их подготовка и кто отвечает за обучение собак-поводырей в Финляндии? Писатель-документалист Тимо Лехтонен рассказал, что в первую очередь собаки-поводыри – это друзья и члены семьи и только потом – глаза человека.
Nykyään opaskoiria ja niiden omistajia voi kohdata yhä useammin. Mutta mitä näistä eläimistä tiedetään? Kuinka ne koulututaan ja kuka vastaa niiden koulutuksesta Suomessa? Tietokirjailija Timo Lehtonen kertoi, että opaskoirat ovat ensisijaisesti ystäviä ja perheenjäseniä ja vasta sen jälkeen ihmisen silmät.
Мы привыкли, что на время всех значимых событий принято оставлять питомцев дома, а если приглашаем гостей, то, бывает, запираем пушистых друзей в другой комнате. Как правило, так остаются в одиночестве собаки преимущественно крупных пород, но только не эти. Собаки‑поводыри всё чаще становятся частью повседневной жизни и проводят вместе с владельцем всё время, ведь они разделяют одно зрение на двоих.
Такие специально подготовленные животные оказывают слабовидящим людям неоценимую помощь, способствуя их свободному передвижению. Но так было не всегда. В Финляндии регулярная подготовка собак‑поводырей началась только в 1940 году при поддержке Красного Креста и помощи из Швеции. Тогда обученные немецкие овчарки стали глазами солдатам, потерявшим зрение в Зимней войне.
Olemme tottuneet siihen, että lemmikit jätetään kotiin tärkeiden tapahtumien ajaksi, tai jos on kutsunut luokseen vieraita, karvaiset ystävät saatetaan lukita toiseen huoneeseen kyläilyn ajaksi. Pääasiassa näin tapahtuu isojen koirarotujen kohdalla, mutta se ei koske ainoastaan niitä. Opaskoirat ovat yhä useammin mukana perheen arjessa ja viettävät aikaansa jatkuvasti omistajansa vierellä – eläväthän he vain yhden näön varassa.
Nämä erityiskoulutuksen saaneet eläimet ovat korvaamaton apu näkövammaisille, ja ne mahdollistavat heille vapaamman liikkuvuuden. Näin ei kuitenkaan ole aina ollut. Opaskoirien säännöllinen kouluttaminen alkoi Suomessa vasta vuonna 1940 Punaisen Ristin tuella ja Ruotsista saadulla avulla. Silloin saksanpaimenkoirista tuli silmät sotilaille, jotka olivat menettäneet näkönsä talvisodassa.
Сейчас в Финляндии насчитывается две школы, обучающие собак‑поводырей для помощи людям с нарушением зрения: Suomen Opaskoirakoulu Oy в Куопио и Opaskoirakoulu Vantaa. Подготовка животного — многогранный процесс, который начинается с самого рождения щенка. В течение первых полутора лет животное отдают в волонтерскую семью, где о нем заботятся и приучают к жизни в обществе.
«На этом этапе вполне достаточно социализировать щенка, чтобы он мог жить нормальной собачьей жизнью. Конечно, было бы плюсом, если бы щенок привык к как можно большему количеству различных ситуаций. Например, к поездкам в автобусе», — рассказывает директор школы собак‑поводырей в Куопио Сакари Пекканен.
Nykyään Suomessa toimii kaksi koulua, jotka kouluttavat opaskoiria näkövammaisten ihmisten avuksi: Suomen Opaskoirakoulu Oy Kuopiossa ja Opaskoirakoulu Vantaa. Koiran koulutus on monivaiheinen prosessi, joka alkaa heti pennun syntymästä. Ensimmäisten 1,5 vuoden aikana koira annetaan vapaaehtoisperheeseen huolehdittavaksi ja totutettavaksi jokapäiväiseen elämään.
“Tässä vaiheessa riittää vallan hyvin, että pentu sosiaalistuu elämään normaalia koiranelämää. Tietysti olisi plussaa, mikäli pentu tottuisi mahdollisimman monenlaisiin tilanteisiin, esimerkiksi matkustamaan bussissa”, Kuopion Opaskoirakoulun johtaja Sakari Pekkanen kertoo.
По мере взросления собаки начинается обучение. Перед этим животных обязательно кастрируют и стерилизуют. Период обучения длиться столько времени, сколько потребуется для безопасного передвижения. Как поясняет Сакари Пекканен, животное на 100% должно быть сконцентрировано на своей работе.
«Собаку учат двигаться по краю тротуара, находить различные объекты, такие как двери, лестницы, лифты, обходить препятствия, останавливаться перед пешеходными переходами. Особое внимание уделяется безопасному передвижению, чтобы человек с нарушением зрения не попадал в опасные ситуации. Поведение собаки должно быть предсказуемым, чтобы она ни за чем не бежала, не реагировала на встречных собак, фокусировалась на своих движениях и владельца»,— объясняет Сакари.
Koiran koulutus alkaa sen kasvaessa. Ennen sitä koira tulee ehdottomasti kastroida tai steriloida. Koulutusjakso kestää niin kauan kuin on tarve – siihen asti, että koira osaa liikkua turvallisesti. Sakari Pekkanen kertoo, että koiran tulee olla sataprosenttisen keskittynyt työhönsä.
“Koira opetetaan liikkumaan jalkakäytävien reunassa, löytämään erilaisia kohteita, kuten ovia, portaita ja hissejä sekä väistämään esteitä ja pysähtymään suojateiden eteen. Turvalliseen liikkumiseen kiinnitetään erityistä huomiota, ettei näkövammaiselle aiheutuisi vaaratilanteita. Koiran käyttäytymisen pitää olla ennakoitavissa siten, ettei se ryntäile minkään perään tai reagoi vastaantuleviin koiriin, vaan keskittyy omaan ja käyttäjänsä liikkumiseen”, Sakari selittää.
Не всегда по окончании обучения собака готова к работе поводыря. Смена обстановки, тренировки вместо привычной жизни в семье могут дать о себе знать. Но определить эту готовность можно по тому, как животное стабильно останавливается перед пешеходными переходами, находит лифты, двери, лестницы и другие локации по команде.
Не каждый слабовидящий может стать обладателем собаки‑поводыря: такой помощник положен человеку старше 18 лет с тяжелым нарушением зрения. Главным условием является обеспечение должного уровня заботы о животном. Сакари Пекканен рассказывает, что в то же время достаточная физическая подготовка может стать препятствием, поскольку собака всё же предназначена для помощи в передвижении.
Koira ei välttämättä ole heti koulutuksen jälkeen valmis toimimaan opaskoirana. Ympäristön muutos ja koulutustreenit tutun perhe‑elämän sijaan voivat alkaa näkyä koirassa. Valmius voidaan kuitenkin selvittää tarkkailemalla, miten koira osaa pysähtyä ennen suojateitä, ja kuinka hyvin se löytää käskystä hissit, ovet, portaat sekä muut paikat.
Kaikki näkövammaiset eivät voi saada opaskoiraa. Henkilön täytyy olla yli 18‑vuotias ja hänellä pitää olla vaikea näkövamma. Tärkein edellytys opaskoiran hankkimiselle on, että pystyy tarjoamaan eläimelle asianmukaista huolenpitoa. Sakari Pekkasen mukaan liian hyvä fyysinen kunto voi muodostua esteeksi, sillä koira on ensisijaisesti tarkoitettu auttamaan liikkumisessa.
Несмотря на свой особый статус собаки‑поводыри, подобно госслужащим в форме, являются таковыми только когда на них надета шлейка. В остальное время это обычные питомцы. Но когда животное в шлейке, его нельзя беспокоить, ведь в этот момент оно находится при исполнении.
В среднем продолжительность карьеры собаки‑поводыря около 10 лет. После этого животное выходит на пенсию и продолжает жить счастливой собачьей жизнью в новой семье или остается у прежнего владельца, но уже обычным питомцем.
Vaikka opaskoirilla on erityinen tehtävä, ne ovat töissä vain silloin, kun heillä on opaskoiran valjaat päällä – aivan kuten virkapukua käyttävä virkamies. Muun ajan koirat ovat aivan tavallisia lemmikkejä. Mutta kun opaskoira on valjaissa, sitä ei saa häiritä, koska silloin sen pitää keskittyä työhönsä.
Opaskoira toimii tehtävässään keskimäärin noin 10 vuotta. Sen jälkeen koira pääsee eläkkeelle ja jatkaa onnellista elämäänsä uudessa perheessä, ellei se jää vanhalle omistajalleen tavalliseksi lemmikiksi.
Писатель‑документалист и исследователь Тимо Лехтонен с детства боролся за зрение, когда в младенчестве ему поставили диагноз – тяжелая врожденная глаукома. Но несмотря на многочисленные операции и сложности, болезнь также подарила ему удивительных и преданных друзей.
Знакомство Тимо с собаками‑поводырями случилось в 1998 году. Школы обычно проводят встречу будущего владельца с собакой, после чего приступают к занятиям. Иногда с первой встречи можно понять, что это именно твоя собака-поводырь. Но, как рассказывает Тимо, даже после пройденного обучения между владельцем и собакой химии может и не случиться.
«У собаки были трудности: сначала разлука с семьей заводчика, затем привязанность к инструктору, а затем снова с новым человеком в шлейке. Часто собака боится происходящего и сомневается, должна ли она подчиняться этому новому хозяину»,— поясняет Тимо Лехтонен.
Tietokirjailija ja tutkija Timo Lehtonen on taistellut näkökyvystään lapsesta asti: hänellä todettiin vaikea synnynnäinen glaukooma jo vauvana. Useista leikkauksista ja vaikeuksista huolimatta hän on saanut sairautensa kautta yllättäviä ja uskollisia ystäviä.
Timo tutustui opaskoiriin ensimmäistä kertaa vuonna 1998. Yleensä opaskoirakoulut järjestävät tapaamisen tulevan omistajan ja koiran kanssa ja vasta sen jälkeen aloittavat koulutuksen. Joskus jo ensimmäisellä tapaamiskerralla huomataan, että koira ja tuleva omistaja ovat kuin luodut toisilleen. Mutta Timo kertoo, että aina ihmisen ja koiran kemiat eivät kohtaa edes koulutuksen jälkeen.
“Onhan koiralla ollut haasteita: ensin kasvattajaperheestä irtautuminen, sen jälkeen kiintyminen kouluttajaan ja sitten taas uusi henkilö valjaissa. Usein koira tuntee pelkoa siitä, mitä nyt tehdään ja pitääkö minun totella tuota uutta isäntää”, Timo Lehtonen selittää.
Обучение проходит поэтапно сначала в школе, а затем в домашней обстановке. В этот период собака изучает территорию, например, магазины и другие места, где часто бывает владелец. Таким образом они привыкают друг другу, выстраивая доверие. По словам Тимо, чем больше владелец проводит времени с животным и разговаривает с ним, тем сильнее укрепляются их отношения.
«Собака становится прежде всего другом и членом семьи. Она выполняет функции моих глаз, когда я гуляю по городу или дома»,— говорит Тимо Лехтонен.
Koulutus tapahtuu asteittain: se alkaa koulussa ja jatkuu sen jälkeen kotioloissa. Tänä aikana koira opettelee liikkuma‑aluettaan, kuten kauppareittiä ja muita kohteita, joissa omistaja käy usein. Tällä tavoin omistaja ja koira totuttelevat toisiinsa sekä rakentavat luottamussuhdettaan. Timo kertoo, että mitä enemmän omistaja viettää koiran kanssa aikaa ja juttelee sille, sitä vahvemmaksi heidän suhteensa rakentuu.
“Koirasta muodostuu ennen kaikkea ystävä ja perheenjäsen. Koira toimii minun silminäni kulkiessani kaupungilla tai kotiympäristössä”, Timo Lehtonen sanoo.
День Тимо обычно начинается в 6 утра с завтрака, где они с Лайкой, черным лабрадором‑ретривером, обсуждают планы на день, после чего собираются на первую прогулку и по делам в город. До нужной точки города удобно добираться на метро. Конечно, определить нужное направление поезда собака не сможет, но в этом случае ее задача найти лифт и добраться до платформы. Животное ступает чуть впереди, давая возможность уверенно держаться за шлейку. Она отличается от обычной шлейки: к ней надежно крепится ручка-дуга. Так человек может чувствовать движения собаки и понять, что перед ними, например, помеха.
«При столкновении с препятствием собака останавливается, если препятствием является, например, машина на тротуаре или канава на дороге. Затем я говорю собаке “обойти препятствие”. В этом случае собаку научили обходить препятствие, например, по подъездной дорожке»,— рассказывает Тимо.
Timon päivä alkaa yleensä kuudelta aamiaisella, jonka aikana hän käy läpi päivän suunnitelmat mustan labradorinnoutajansa Laikan kanssa. Sen jälkeen he valmistautuvat lähtemään päivän ensimmäiselle lenkille ja asioille kaupunkiin. He pääsevät määränpäähänsä kätevästi metrolla. Koira ei luonnollisestikaan pysty erottamaan, kumpaan suuntaan metrolla pitäisi lähteä, mutta sen tehtävänä on löytää hissi metrolaiturille. Koira kulkee hieman omistajaansa edellä, jotta tämän on helppo pitää valjaista kiinni. Valjaat eroavat tavallisista valjaista siten, että niihin on kiinnitetty kahva. Näin ihminen tuntee koiran liikkeet ja mahdolliset esteet heidän edessään.
“Esteen kohdalla koira pysähtyy, jos se on esimerkiksi auto jalkakäytävällä tai kaivanto kadulla. Sitten käsken koiraa sanomalla ”kierrä este”. Tällöin koira on opetettu kiertämään este esimerkiksi ajotien kautta”, Timo kertoo.
Сделать по пути перерыв на кофе тоже не проблема, ведь Лайка с легкостью найдет знакомое кафе и стойку внутри, поскольку собаки‑поводыри могут проходить во все заведения. На шлейках есть табличка о статусе поводырей, а у владельца – соответствующая карточка. Если заведение откажется пускать собаку-поводыря внутрь, ему будет грозит штраф за нарушение закона.
В то же время дорога до кофейни может оказаться непростой. И если в государственных учреждениях есть звуковые маяки, благодаря которым можно получить помощь, то на улице это может стать проблемой несмотря на отличную подготовку Лайки.
«В целом городская среда недоступна для людей с нарушением зрения. Есть светофоры с голосовым управлением, но их слишком мало»,— объясняет Тимо.
Matkalla kahvitauon pitäminen ei ole ongelma, koska Laika löytää helposti tutun kahvilan ja sen sisältä tiskin – opaskoirat ovat aina sisätiloissakin sallittuja. Koiralla on valjaissa opaskoiran merkki ja omistajalla puolestaan opaskoirakortti. Jos paikka kieltää opaskoiran tulon tiloihinsa, sitä uhkaa sakkorangaistus.
Matka kahvilaan voi kuitenkin olla hankala. Vaikka virastoissa on ääniopastettuja toimintoja, joiden avulla näkövammaiset voivat saada apua, ulkona tilanne voi olla vaikeampi, vaikka Laika onkin erinomaisesti koulutettu.
“Yleisesti ottaen kaupunkiympäristö on näkövammaiselle esteellinen. Ääniohjattuja liikennevaloja on, mutta liian vähän”, Timo selittää.
Лайка уже третья собака‑поводырь Тимо Лехтонена. По истечении срока службы животные выходят на пенсию. Так и Лайка, завершив свою работу, отправится жить в новый дом уже этой весной. Для Тимо это всегда грустный этап, ведь после долгих лет жизни в унисон не скучать по верному другу невозможно. Хорошо, что у владельца собаки всегда есть возможность выбрать безопасный дом для питомца, где он сможет провести старость в спокойствии.
«Самое главное — знать, в какой дом переедет собака, и что она получит ту же заботу и любовь, которую получала, живя со мной»,— подчеркивает Тимо.
Laika on Timo Lehtosen kolmas opaskoira. Kun koiran palveluskausi päättyy, se siirtyy eläkkeelle. Laikankin työura on päättymässä pian: se muuttaa uuteen kotiin jo tänä keväänä. Timolle koiran muutto on aina surullinen asia, koska uskollista ystävää tulee ikävä monien yhdessä vietettyjen vuosien jälkeen. Omistaja saa onneksi valita koiralle turvallisen perheen, jossa se voi viettää vanhuutensa rauhassa.
“Tärkeintä on, että minä tunnen kodin, johon koira muuttaa, ja se saa samanlaista huolenpitoa ja rakkautta, mitä se on saanut minun kanssani eläessään”, Timo korostaa.
Не все герои носят плащи: некоторые из них облачены в шлейки с крепкими ручками. Благодаря им у людей с особенностями зрения есть шанс на активную социальную жизнь и участие в жизни общества.
Kaikki sankarit eivät kanna viittaa, vaan jotkut niistä kantavat valjaita, joissa on tukeva kahva. Niiden ansiosta näkövammaisilla ihmisillä on mahdollisuus elää sosiaalisesti aktiivisesti ja osallistua yhteiskunnalliseen elämään.