Фредрика Рунеберг: цивилизованная жена и матьFredrika Runeberg: Sivistynyt vaimo ja äiti
Фредрика Рунеберг вошла в финскую историю не только как супруга великого человека, но и как первая журналистка Финляндии и писательница, из‑под пера которой вышел первый в стране исторический роман.
Fredrika Runeberg jäi Suomen historiaan muutenkin kuin suurmiehen puolisona, vaan myös Suomen ensimmäisenä naistoimittajana ja ‑kirjailijana, jonka kynästä ilmestyi Suomen ensimmäinen historiallinen romaani.
«Мужчина пишет тогда, когда пожелает и чувствует прилив сил, женщина же, в особенности обремененная хозяйством и семьей, пишет, когда может и успевает, благодаря небеса за возможность украдкой испытать это счастье». Фредрика Рунеберг, написавшая эти слова, прочувствовала их в полной мере. И вошла в финскую историю не только как супруга великого человека, отчаянно прекрасная домохозяйка и мать его шестерых выживших детей. Фредрика Рунеберг — первая журналистка Финляндии и писательница, из‑под пера которой вышел первый в стране исторический роман. Или даже авторкой, поскольку Фредрика была феминисткой задолго до того, как появился сам этот термин.
”Mies kirjoittaa silloin, kun haluaa ja kun tuntee voimiensa virtauksen, nainen, erityisesti kotitöiden ja perheen rasittama, taas kirjoittaa silloin, kun pystyy ja ehtii, kiittäen taivaita mahdollisuudesta kokea salaa tämä onni.” Näiden sanojen kirjoittaja Fredrika Runeberg tunsi niiden merkityksen läpikotaisin. Hän jäi Suomen historiaan muutenkin kuin suurmiehen puolisona, äärimmäisen hyvänä emäntänä ja kuuden eloon jääneen lapsen äitinä. Fredrika Runeberg oli Suomen ensimmäinen naistoimittaja ja ‑kirjailija, jonka kynästä ilmestyi Suomen ensimmäinen historiallinen romaani. Fredrika oli feministi jo kauan ennen kuin koko termiä oli olemassa.
В мемуарах под названием «История моего пера. Заметки о Рунеберге», опубликованных, кстати, только в середине XX века, Фредрика называет себя более счастливой, чем большинство женщин ее времени, поскольку осмелилась проникнуть, как она образно выразилась, в луна‑парк знаний и с радостью собрать небольшой урожай стеблей, когда цветы и плоды были так высоко, что до них не дотянуться без посторонней помощи. «Так часто вырастает цветок из пепла сгоревшего счастья», — заканчивает мысль писательница.
Пепел в ее судьбе был не в одном лишь метафорическом смысле, и в луна‑парк знаний дочь таможенника Карла Фредрика Тенгстрёма из Якобстада, ныне Пиетарсаари проникла с полного одобрения родителей. Но уже в Турку, куда переехали вслед за новым назначением отца. Вновь назначенный казначей финансового отдела Сената только что созданного Великого княжества купил на берегу реки Ауры дом вместе с прекрасной библиотекой. В четыре года любознательная Фредрика выучила алфавит и предалась любимому развлечению — чтению. Ей даже дозволялось брать с полки романы — немыслимо неприличное для девиц ее времени и сословия чтение! Она и сама пробовала писать: самым ранним опусом стало стихотворение, написанное к Новому году. В городской газете в тот год не напечатали ни одного новогоднего стихотворения, и расстроенная Фредрика решила взять дело в свои руки. Стих на шведском начинался так: «Новый год снова поднимает шляпу, «Спокойной ночи», — желает своему предшественнику».
Muistelmissaan nimeltä Kynäni tarina ‑ Muistiinpanoja Runebergistä, jotka muuten julkaistiin vasta 1900-luvun puolivälissä, Fredrika kutsuu itseään onnekkaammaksi kuin suurin osa oman aikansa naisista, sillä hän uskalsi astua kuvainnollisesti ilmaisten tiedon huvipuistoon ja poimia ilolla pienen sadon korsia, kun taas kukat ja hedelmät olivat niin korkealla, ettei niihin yltänyt ilman ulkopuolista apua. ”Niin usein kasvaa kukka palaneen onnen tuhkasta”, kirjailijatar päättää ajatuksensa.
Tuhka oli osa hänen kohtaloaan muutenkin kuin vain vertauskuvallisessa mielessä. Tullihoitaja Carl Fredrik Tengströmin tytär Jakobstadista, nykyisestä Pietarsaaresta, pääsi tiedon huvipuistoon vanhempiensa täydellisellä hyväksynnällä. Mutta vasta Turussa, jonne perhe muutti isän uuden viran myötä. Juuri nimitetty Suomen suuriruhtinaskunnan senaatin talousosaston kamreeri osti Aurajoen rannalta talon upeine kirjastoineen. Tiedonhaluinen Fredrika oppi aakkoset nelivuotiaana ja antautui rakkaimmalle harrastukselleen, lukemiselle. Hänellä oli jopa lupa ottaa hyllyistä romaaneja, joita pidettiin hänen aikansa ja yhteiskuntaluokkansa tytöille täysin sopimattomana lukemisena. Hän kokeili myös itse kirjoittamista, varhaisin tuotos oli uudenvuoden runo. Kaupungin sanomalehti ei julkaissut sinä vuonna yhtään uudenvuoden runoa, ja pettynyt Fredrika päätti tarttua itse toimeen. Ruotsiksi kirjoitettu runo alkoi näin: ”Uusi vuosi kohottaa hattuaan jälleen, ”Hyvää yötä”, toivottaa edeltäjälleen.”
Смышленую и пытливую девочку отдали в немецкоязычную школу. Через несколько месяцев учреждение преобразовали в интернат, где директорствовала дама, долго жившая в Вест‑Индии, и к немецкому добавились английский, французский и зарубежная литература. Свободное владение европейскими языками и гуманитарное образование позже очень пригодятся, когда Фредрика станет помогать мужу и фактически сама будет редактировать газету. Общий кругозор расширяло и семейное общение: в Турку Тенгстрёмы влились в самый культурный и интеллектуальный круг города, в котором главенствовал брат Карла Фредрика, епископ Турку и вице-канцлер Университета Якоб Тенгстрём, впоследствии архиепископ Финляндии.
Великому супругу Фредрика приходилась троюродной сестрой по отцу. Их раннее знакомство вышло неловким: четырнадцатилетняя девочка приехала навестить родню в Якобстад, а семнадцатилетний Йохан Людвиг только что вернулся с рыбалки и не слишком жаждал показаться гостям в затрапезном виде. В Турку, куда будущий классик приехал учиться, молодые люди, кажется, не встречались. Тем временем семейство Тенгстрём осталось без кормильца, а в 1827 году в большом пожаре Турку сгинул дом на берегу Ауры. Фредрика спасла несколько дорогих ей книг и кое‑какие пожитки, а свои писания выносить из огня не стала: в их ценность она не так верила.
Älykäs ja tiedonhaluinen tyttö laitettiin saksankieliseen kouluun. Muutaman kuukauden kuluttua koulu muuttui sisäoppilaitokseksi, jota johti pitkään Länsi‑Intiassa asunut nainen ja saksan lisäksi alettiin opettaa englantia, ranskaa sekä ulkomaista kirjallisuutta. Eurooppalaisten kielten hallitseminen ja humanistinen koulutus tulivat myöhemmin suureksi hyödyksi, kun Fredrika auttoi miestään ja toimitti sanomalehteä käytännössä itse. Yleistietoa laajensi myös perheen sisäinen kanssakäyminen: Tengströmit kuuluivat Turussa kaupungin sivistyneimpiin ja älyllisimpiin piireihin, joita johti Carl Fredrikin veli, Turun piispa ja yliopiston varakansleri Jakob Tengström, myöhempi Suomen arkkipiispa.
Fredrika oli isänsä puolelta ansiokkaan puolisonsa pikkuserkku. Heidän varhainen kohtaamisensa oli hieman kömpelö: neljätoistavuotias tyttö tuli sukuloimaan Jakobstadiin, kun seitsemäntoistavuotias Johan Ludvig oli juuri palannut kalareissulta eikä ollut erityisen innokas näyttäytymään vieraille nuhruisessa asussaan. Nuoret eivät ilmeisesti tavanneet toisiaan Turussa, jonne tuleva kansalliskirjailija saapui opiskelemaan. Samoihin aikoihin Tengströmien perhe jäi ilman elättäjää, ja heidän kotinsa Aurajoen rannalla tuhoutui vuonna 1827 Turun suuressa palossa. Fredrika pelasti muutamia itselleen rakkaita kirjoja ja joitakin henkilökohtaisia tavaroita, mutta omia kirjoituksiaan hän ei tuonut turvaan liekkien keskeltä, sillä hän ei uskonut niiden olevan arvokkaita.
Оставшись без крыши над головой, Фредрика с матерью переехали в Парайнен, где была летняя дача архиепископа. Домашним учителем его внуков в то лето служил двоюродный племянник святого отца, Йохан Людвиг Рунеберг. Молодые люди встретились снова, и будущий национальный поэт нашел в Фредрике настоящую родственную душу, увлеченную, как и он, литературой и искусствами, хотя и вынужденную зарабатывать на жизнь рукоделием, будто простолюдинка. Литературные вечера в приходском доме сблизили молодую пару так, что они начали встречаться и вне общих сборищ. В маленьких городках любят местные легенды, и Парайнен не исключение: там, на дороге, соединяющей усадьбу священника со старым рудником, до сих пор стоит «ель Рунеберга», под которой будто бы сидел поэт, дожидаясь Фредрику.
Jäätyään ilman kattoa päänsä päällä Fredrika muutti äitinsä kanssa Paraisille, missä arkkipiispalla oli kesähuvila. Arkkipiispan lastenlasten kotiopettajana toimi sinä kesänä pyhän isän sukulaispoika Johan Ludvig Runeberg. Nuoret tapasivat jälleen, ja tuleva kansallisrunoilija löysi Fredrikasta todellisen hengenheimolaisensa, yhtä lailla kirjallisuudesta ja taiteesta innostuneen kuin hän itsekin, vaikka Fredrika joutuikin elättämään itsensä käsitöillä kuin kuka tahansa rahvaan nainen. Seurakuntatalossa järjestetyt kirjallisuusillat lähensivät nuorta paria siinä määrin, että he alkoivat tavata toisiaan myös näiden kokoontumisten ulkopuolella. Pikkukaupungeissa rakastetaan paikallisia legendoja, eikä Parainen ole tässä poikkeus. Tiellä, joka yhdistää pappilan vanhaan kaivokseen, seisoo yhä Runebergin kuusi, jonka alla runoilijan kerrotaan istuneen odottamassa Fredrikaa.
Год спустя Фредрика и Йоханн обручились, но о свадьбе не могло быть и речи: будущему национальному поэту не на что было содержать семью. Дела поправились лишь через пару лет: Рунеберг опубликовал первый сборник стихов и получил должность доцента риторики в Университете Хельсинки. 21 января 1831 года сыграли свадьбу, и Фредрика заступила на семейную вахту, которая продлилась 46 лет, до кончины ее супруга. Маленькая двухкомнатная квартирка, бывшая столярная мастерская, скудная мебель, на которую едва хватило сбережений девушки, вечная забота о деньгах — вот что ждало молодую девицу на этой бессменной вахте. Чтобы хоть чуть поправить материальное положение, в семью на полный пансион взяли учеников Рунеберга (и в их числе знаменитейшего позже Закариаса Топелиуса), что, понятно, добавило Фредрике забот. Тяжело дался молодой женщине и первый ребенок, дочь Анна Каролина. Она родилась слабой и болезненной и едва прожила год, что сильно надломило Фредрику.
И все же впоследствии госпожа Рунеберг называла семь лет в Хельсинки самым счастливым и духовно насыщенным временем своей жизни. Основанный ее супругом с друзьями «Субботний клуб» и связанная с ним газета «Гельсингфорс Моргонблад» перевернули жизнь молодой женщины. В клубе обсуждались литературные и философские темы и было разрешено присутствие дам — главным образом, жен и сестер членов клуба. А уж когда Йохан Людвиг Рунеберг стал главным редактором газеты, для Фредрики настал звездный час. Вечно занятой муж практически полностью препоручил газету ей. Именно поэтому Фредрику Рунеберг называют теперь первой журналисткой и первой редакторкой в Финляндии. Знание языков и широкий кругозор позволяли ей искать и находить подходящие статьи из иностранных журналов. Пригодились и собственные рассказы — они удачно заполняли пустые колонки. В те годы дамам не пристало писать и печататься, и Фредрика скрывалась под псевдонимом. Литературную и редакторскую работу не прервали и двое родов подряд: в 1835 году родился Людвиг Михаэль, год спустя – Лоренцо, и эти роды были тяжелыми, так что Фредрика долго оставалась в постели. Но болезнь ее, как ни странно, не огорчала: ведь лежа нельзя готовить и шить, но писать‑то можно!
Vuotta myöhemmin Fredrika ja Runeberg kihlautuivat, mutta häitä ei vielä voinut suunnitella, sillä tuleva kansallisrunoilija ei pystynyt elättämään perhettä. Tilanne parani vasta parin vuoden kuluttua, kun Runeberg julkaisi ensimmäisen runokokoelmansa ja sai retoriikan dosentin viran Helsingin yliopistosta. Häitä vietettiin 21. tammikuuta vuonna 1831, ja Fredrika astui perheensä palvelukseen, joka kesti 46 vuotta, puolison kuolemaan asti. Pieni kaksihuoneinen asunto, joka oli entinen puusepänverstas ja kalustettu niukasti Fredrikan säästöillä sekä ikuiset rahahuolet odottivat nuorta naista hänen taukoamattomassa uurastuksessaan. Perheen taloudellisen tilanteen helpottamiseksi perheeseen otettiin täysihoitoon Runebergin oppilaita (mukaan lukien myöhemmin kuuluisaksi tullut Zacharias Topelius), mikä luonnollisesti toi Fredrikalle lisää huolеnpitoa. Myös ensimmäinen lapsi tytär Anna Karolina koetteli nuorta äitiä raskaasti. Tyttö syntyi heikkona ja sairaana eikä elänyt vuotta pidempään, mikä aiheutti Fredrikalle suuren surun.
Tästä huolimatta rouva Runeberg kutsui myöhemmin seitsemää Helsingin vuottaan elämänsä onnellisimmaksi ja henkisesti rikkaimmaksi ajaksi. Hänen miehensä ystävineen perustama Lauantaiseura ja siihen liittyvä sanomalehti Helsingfors Morgonblad muuttivat nuoren naisen elämän suunnan. Seurassa keskusteltiin kirjallisuudesta sekä filosofiasta, ja naisten, lähinnä kerhon jäsenten vaimojen ja siskojen, läsnäolo oli sallittua. Kun Johan Ludvig Runebergista tuli lehden päätoimittaja, koitti Fredrikalle hänen tähtihetkensä. Jatkuvasti kiireinen aviomies uskoi sanomalehden käytännössä katsoen kokonaan vaimonsa vastuulle. Juuri tämän vuoksi Fredrika Runebergia kutsutaan Suomen ensimmäiseksi naisjournalistiksi ja –päätoimittajaksi. Hänen kielitaitonsa sekä laaja yleissivistyksensä auttoivat löytämään sopivia artikkeleita ulkomaisista julkaisuista. Myös omista kertomuksista oli hyötyä, sillä ne täyttivät sopivasti lehden tyhjät palstat. Tuohon aikaan katsottiin, ettei naisten ollut sopivaa kirjoittaa tai julkaista tekstejään, ja siksi Fredrika käytti salanimeä. Kirjoittamista ja toimitustyötä ei keskeyttänyt edes kaksi peräkkäistä synnytystä: vuonna 1835 syntyi Ludvig Michael ja vuotta myöhemmin Lorenzo. Nämä synnytykset olivat raskaita, ja Fredrika oli pitkään vuoteenomana. Mutta kummallista kyllä, sairaana olo ei surettanut häntä, sillä vaikka maaten ei voi laittaa ruokaa tai parsia, niin kirjoittaminen onnistuu kyllä!
Этот пир духа продолжался шесть лет, а потом резко закончился. Рунеберг не получил желанного места в университете и вынужден был искать работу. Он был уже довольно известным поэтом, что, однако, тогда, как и сейчас, вовсе не означало материального достатка. В поисках куска хлеба для растущей семьи в 1837 году Йохан Людвиг принял место преподавателя римской литературы в гимназии и впоследствии дорос по службе до директора учреждения.
Tämä hengen juhla kesti kuusi vuotta ja päättyi sitten äkillisesti. Runeberg ei saanut haluamaansa virkaa yliopistosta ja joutui hakemaan töitä. Hän oli jo melko tunnettu runoilija, mikä ei kuitenkaan silloin, kuten ei nykyäänkään, taannut taloudellista turvaa. Elättääkseen kasvavaa perhettään Johan Ludvig hyväksyi vuonna 1837 roomalaisen kirjallisuuden opettajan paikan kymnaasissa ja eteni myöhemmin urallaan kymnaasin rehtoriksi.
На первых порах Фредрика чувствовала себя одинокой. Друзья и работа остались в Хельсинки, а в сонном провинциальном Порвоо ее уделом стали хозяйство и должность жены и матери. Там родились еще пятеро сыновей, но выжило из них только четверо: маленький Эдвард Мориц скончался трех лет от роду. Фредрика мечтала о дочке, но – не сбылось.
В доме всегда работали 3–4 горничные, но и хозяйке забот хватало: требовательный супруг желал вкусной еды и вовремя. Фредрика пекла хлеб, чинила одежду, солила рыбу, делала колбасу, варила мыло, гладила простыни и делала еще уйму работы, пока муж был на службе или гулял, сочиняя стихи, а дети были в школе. После обеда Фредрика заступала на вторую смену: дети доставали тетрадки и с маминой помощью делали уроки. Мальчиков в ту пору обучали иначе, чем девочек, потому Фредрике пришлось подучиться – в ее собственной школьной программе геометрия и латынь отсутствовали. А помощь была ох как нужна: третий сын Вальтер дважды сидел в каждом классе гимназии. Это уж потом выяснится, что его способности лежат в другой сфере: Вальтер Рунеберг станет знаменитым скульптором и создаст, помимо прочего, памятник своему великому отцу. Кстати, другие сыновья тоже преуспели: Лоренцо стал врачом и парламентарием, Йохан Вильгельм — профессором медицины, парламентарием и государственным советником.
Aluksi Fredrika tunsi olonsa yksinäiseksi. Ystävät ja työ olivat jääneet Helsinkiin, ja uneliaassa, syrjäisessä Porvoossa hänen osakseen jäivät taloudenhoito sekä vaimon ja äidin velvollisuudet. Porvoossa syntyi vielä viisi poikaa, joista vain neljä selvisi hengissä: pieni Edvard Moritz kuoli kolmen vuoden iässä. Fredrika unelmoi tyttärestä, mutta se jäi toteutumatta.
Talossa työskenteli aina 3–4 sisäkköä, mutta myös emännällä riitti tekemistä, sillä vaativa aviomies halusi ruoan olevan maukasta ja ajallaan pöydässä. Fredrika leipoi leipää, paikkasi vaatteita, suolasi kalaa, teki makkaroita, keitti saippuaa, silitti lakanat ja hoiti valtavan määrän kotitöitä sillä aikaa, kun mies oli töissä tai ulkona sepittämässä runoja ja lapset koulussa. Lounaan jälkeen Fredrikalla alkoi päivän toinen työvuoro, kun lapset ottivat vihkonsa esiin ja tekivät läksyjä äidin avustuksella. Poikia opetettiin tuohon aikaan eri tavalla kuin tyttöjä, joten myös Fredrikan piti täydentää opintojaan, sillä hänen omassa opintosuunnitelmassaan ei ollut ollut geometriaa eikä latinaa. Ja apua totisesti tarvittiin, sillä kolmas poika, Walter, kävi kymnaasissa jokaisen luokan kahdesti. Myöhemmin selvisikin, että hänen lahjakkuutensa oli aivan toisella alalla. Walter Runebergistä tuli kuuluisa kuvanveistäjä, ja loi muun muassa muistomerkin maineikkaalle isälleen. Muutkin pojista menestyivät: Lorenzosta tuli lääkäri sekä kansanedustaja, ja Johan Wilhelmista lääketieteen professori, kansanedustaja ja valtioneuvos.
К ночи дом затихал, и наступало самое сладкое время — Фредрика бралась за перо. «Писать для меня — необходимость, утешение в минуты печали, отдушина, когда внутри меня полно мыслей и чувств. Мне было необходимо писать, даже если бы никто никогда не прочел написанного мною», — объясняла госпожа Рунеберг в мемуарах. Это давалось нелегко: сохранишь ли душевное равновесие, когда буквально разрываешься между семейным долгом и страстью выразить себя? «Сердце теснилось в груди, кровь кипела в венах… и как успокаивалась душевная смута, когда можно было укрыться в грезах стихов, хотя бы и прошло много времени, прежде чем я позволила себе запечатлеть эти уже померкшие образы», — описывала эти муки Фредрика. Впрочем, она не сомневалась, кто в доме писатель, и о своих писаниях отзывалась в уничижительном тоне. Первый роман писательницы «Дочь разума» полетел в огонь. Та же участь едва не постигла следующее сочинение, но спасла случайность. Рунеберг вошел в комнату и увидев, что делает супруга, сказал с упреком: «Ты хочешь морально уничтожить себя?».
Illalla talo hiljeni ja koitti päivän ihanin hetki, kun Fredrika tarttui kynään. ”Mitä itseeni tulee, oli kirjoittaminen minulle välttämätön tarve, lohduttaja murheen aikana, tuuletusaukko, kun sisimpäni oli täynnä ajatuksia ja tunteita. Minun täytyi kirjoittaa, vaikka kukaan ei koskaan lukisi mitä olen kirjoittanut”, rouva Runeberg selitti muistelmissaan. Se ei ollut helppoa: miten säilyttää henkinen tasapaino revetessäsi kahtia perhevelvollisuuksien ja itseilmaisun tarpeen välillä? “Sydän paisui rinnassa, suonet sykkivät kiihkeästi, kuinka rauhoittuikaan sielun myrsky, kun oli mahdollista turvautua runon unikuviin, vaikka sitten kuluikin pitkä aika, ennen kuin sallin itselleni tilaisuuden merkitä muistiin nuo usein himmenneet kuvat”, Fredrika kuvaili tätä tuskaa. Hänellä ei tosin ollut epäilystäkään siitä, kuka perheen varsinainen kirjailija oli ja puhui omista kirjoituksistaan vähättelevään sävyyn. Ensimmäisen romaaninsa Den galnas dotter (’Mielipuolen tytär’) kirjailijatar poltti ja sama kohtalo odotti myös seuraavaa teosta, mutta sattuma pelasti sen. Runeberg astui huoneeseen ja nähdessään, mitä vaimo oli tekemässä, sanoi moittivasti: "Haluatko tuhota itsesi henkisesti?"
После рождения четвертого сына Фредрика долго болела, и это позволило ей написать роман «Госпожа Катарина Бойе и ее дочь», который теперь числят едва не первым финским историческим романом. Его опубликуют не скоро, но во время все той же болезни госпожа Рунеберг написала новеллу «Шимриф» на тему из Библии. Произведение так понравилось знаменитому супругу, что он настойчиво рекомендовал еего к публикации. Новеллу и напечатали — в том же году, и под публикацией в альманахе впервые появилась подпись «–a –g», которая навсегда станет псевдонимом Фредрики. Потом появится рассказ в журнале «Литтературблад», который редактировал известнейший финский философ и государственный деятель Йохан Вильгельм Снельман, там же будут регулярно публиковаться и другие сочинения писательницы, которые потом выйдут в сборнике под названием «Рисунки и мечты». Второй исторический роман «Сигрид Лильехольм» не был восторженно принят критикой, и больше романов Фредрика не писала.
Neljännen pojan syntymän jälkeen Fredrika sairasteli pitkään, ja tämä antoi hänelle mahdollisuuden kirjoittaa romaanin Fru Catharina Boije och hennes döttrar (Rouva Katariina Boije ja hänen tyttärensä), jota nykyään pidetään yhtenä ensimmäisistä suomalaisista historiallisista romaaneista. Sitä ei kuitenkaan julkaistu heti. Saman sairausjakson aikana rouva Runeberg kirjoitti novellin ”Simrith” Raamatun aiheita hyödyntäen. Novelli miellytti hänen kuuluisaa puolisoaan niin paljon, että tämä suositteli painokkaasti sitä julkaistavaksi. Se julkaistiinkin samana vuonna ja almanakkaan novellin alle ilmestyi ensimmäistä kertaa allekirjoitus “–a –g”, joka jäisi pysyvästi Fredrikan salanimeksi. Myöhemmin novelli ilmestyi Litteraturblad‑lehdessä, jota toimitti kuuluisa suomalainen filosofi ja valtiomies Johan Vilhelm Snellman. Samassa lehdessä julkaistiin säännöllisesti myös muita Fredrikan tekstejä, jotka koottiin myöhemmin kokoelmaan nimeltä Teckningar och drömmar (Piirroksia ja unelmia). Toinen historiallinen romaani Sigrid Liljeholm sai vähemmän innostuneen vastaanoton eikä Fredrika kirjoittanut enempää romaaneja.
Была в ее жизни и еще одна отрада — растения. Пока мальчики росли, семья проводила лето на даче в Крокнесе, на островах. Путешествовали на двух лодках: в одной — Рунеберг с сыновьями, в другой — Фредрика и горшки с цветами. На обратном пути число горшков удваивалось: на даче у Фредрики было больше времени для цветоводства. А уж когда литературные гонорары позволили Рунебергу купить собственный дом с садом, Фредрика отдалась этому увлечению со всей страстью. Из разных уголков Европы ехали саженцы и семена: что‑то она выписывала сама (госпожа Рунеберг, как мы помним, отлично владела европейскими языками), что-то привозили и присылали вылетевшие в мир мальчики. Новые яблони Фредрика назвала именами сыновей: Людвиг Михаэль, Лоренцо, Вальтер Магнус, Йохан Вильгельм, Якоб Роберт, Фредрик Карл. В саду росли красная и желтая малина, из которой варили варенье для пирожных, которые теперь называют пирожными Рунеберга. По легенде, гедонист и чревоугодник попросил сладенького, а дальше все произошло как в сказке про колобка. Фредрика помела по сусекам, покопалась в шкафчиках и испекла пирожное, которое вся Финляндия ест в День Рунеберга, то есть 5 февраля. Помимо малины, в саду обнаруживается редкий сорт ревеня, который позже назвали в честь Фредрики, штук сорок сортов роз, любимые госпожой Рунеберг пионы и еще множество редких и популярных растений. При хозяевах там выращивали овощи для еды и, конечно, фенхель — в то время он считался едва не панацеей от всех хворей.
Fredrikan elämässä oli vielä yksi suuri ilo, nimittäin kasvit. Poikien kasvaessa perhe vietti kesät huvilalla Kroksnäsin saaristossa. He matkustivat kahdella veneellä, yhdessä oli Runeberg poikien kanssa, toisessa Fredrika ja kukkaruukut. Paluumatkalla ruukkujen määrä oli kaksinkertainen, sillä huvilalla Fredrikalla oli enemmän aikaa puutarhanhoitoon. Kun palkkiot kirjallisista töistä lopulta mahdollistivat Runebergille oman talon ja puutarhan hankinnan, Fredrika antautui intohimolleen täysin rinnoin. Taimia ja siemeniä saapui eri puolilta Eurooppaa. Osan Fredrika tilasi itse, rouva Runeberghan hallitsi erinomaisesti eurooppalaisia kieliä, ja osan toivat mukanaan tai lähettivät maailmalle lähteneet pojat. Uudet omenapuut Fredrika nimesi poikiensa mukaan: Ludvig Mikael, Lorenzo, Walter Magnus, Johan Wilhelm, Jakob Robert ja Fredrik Karl. Puutarhassa kasvoi punaista ja keltaista vadelmaa, josta keitettiin hilloa leivonnaisiin, joita nykyään kutsutaan Runebergin tortuiksi. Legendan mukaan aviomies, joka oli nautiskelija ja herkkusuu, pyysi jotain makeaa, ja siitä eteenpäin kaikki tapahtui kuin sadussa Pullasesta. Fredrika penkoi ruokavarastot ja keittiönkaapit ja leipoi aineksista tortun, jota koko Suomi syö Runebergin päivänä 5. helmikuuta. Puutarhassa kasvoi vadelman lisäksi myöhemmin Fredrikan mukaan nimetty harvinainen raparperilajike, nelisenkymmentä ruusulajiketta, rouva Runebergin rakastamia pioneja sekä monia muita harvinaisia ja tavallisia kasveja. Isäntäväen ollessa paikalla siellä viljeltiin vihanneksia ruoaksi ja tietenkin fenkolia, jota pidettiin tuohon aikaan lähes yleislääkkeenä kaikenlaisiin sairauksiin.
По слухам, растение помогало и от ревности, а это было куда как необходимо. Великий поэт не отличался примерным поведением, а свои многочисленные романы считал насущными для вдохновения. Фредрика пыталась относиться к неверности мужа легко, и шутя перечисляла его любови: «Одна Августа, одна Софи, две Марии, две Фредрики и одна Эмили». Потом стало не до шуток: роман с молоденькой красавицей поэтессой Эмили Бьёркстен затянулся на два десятка лет, и она едва ли не стала второй семьей Рунеберга. «В жене Рунеберг видел родственную душу, но Эмили дарила ему опьянение страсти — и именно в этом поэт, возможно, нуждался», — считает писатель Пану Раяла, автор биографии Рунеберга «Народный поэт». Примечательно, что фрекен Бьёркстен тоже ревновала, и объектом ее ревности была вовсе не Фредрика, а другая возлюбленная поэта.
Huhujen mukaan fenkoli auttoi myös mustasukkaisuuteen ja tämä tulikin tarpeeseen. Suuri runoilija ei ollut erityisen esimerkillinen aviomies, vaan piti lukuisia romanssejaan välttämättöminä inspiraation lähteinä. Fredrika yritti suhtautua miehensä uskottomuuteen kevyesti ja laski vitsaillen hänen rakkauksiaan: "Yksi Augusta, yksi Sofie, kaksi Mariaa, kaksi Fredrikaa ja yksi Emilie." Myöhemmin vitsit olivat kuitenkin vähissä, kun suhde nuoreen kaunottareen, runoilija Emilie Björksténiin, venyi kahden vuosikymmenen mittaiseksi, ja hänestä tuli miltei Runebergin toinen perhe. "Vaimossaan Runeberg näki sielunkumppanin, mutta Emilie antoi hänelle intohimon huumaa, ja ehkä juuri sitä runoilija kaipasi", arvioi suhteen luonnetta Runebergin elämänkerran Kansallisrunoilija J. L. Runebergin elämä kirjoittaja Panu Rajala. On huomionarvoista, että myös neiti Björkstén tunsi mustasukkaisuutta, mutta ei Fredrikaa, vaan erästä toista runoilijan rakastettua kohtaan.
Союз разума, впрочем, победил союз сердца, и в 1863 году Эмили разорвала отношения. Но совсем расстаться не получилось: в том же году на охоте Рунеберга сразил апоплексический удар, и остаток жизни – и немалый, 14 лет! – он провел в постели. Наконец‑то Фредрика, как вдова из анекдота, знала, где находится ее муж в каждую минуту, но жизнь ее это несчастье не облегчило. Требовательный супруг настаивал, чтобы Фредрика сидела у его постели и читала, по ее собственным словам, «с девяти утра почти до десяти вечера каждый день, летом и зимой». Рунеберг не соглашался, чтобы кто-то другой читал ему, даже если жена охрипла или устала, и Фредрика измучилась так, что однажды пригласила Эмили погостить у них неделю — чтобы хоть немного отдохнуть. Измученная, полуоглохшая, согбенная горем Фредрика все же с некоторым стыдом признавалась: «Тем не менее я счастлива, что все еще могу считать себя необходимой тому, для кого я хотела бы быть всем. Имею ли я право требовать большего? А между тем причина моего счастья именно в моей великой печали, что Рунеберг беспомощен и нуждается во мне».
Järjen liitto voitti kuitenkin sydämen liiton, ja vuonna 1863 Emilie katkaisi suhteen. Mutta ero ei ollut lopullinen, sillä samana vuonna Johan Ludvig Runeberg sai metsästysretkellä halvauskohtauksen ja vietti loppuelämänsä, joka kesti peräti 14 vuotta, vuoteen omana. Viimein Fredrika tiesi, kuten leski tunnetussa vitsissä, joka hetki missä hänen miehensä on, mutta tämä onnettomuus ei tehnyt hänen elämäänsä helpommaksi. Vaativa puoliso halusi, että Fredrika istuisi hänen vuoteensa äärellä ja lukisi ”yhdeksästä aamulla lähes kymmeneen illalla joka päivä, kesät ja talvet”, muisteli Fredrika itse.
Runeberg ei suostunut siihen, että kukaan muu lukisi hänelle, ei edes silloin, kun vaimolla oli ääni käheänä tai voimat vähissä. Fredrika oli niin uupunut, että kutsui kerran Emilien viikoksi kylään saadakseen edes hieman levähtää. Väsyneenä, puolikuurona ja surun painamana Fredrika tunnusti hieman nolona: “Olen kuitenkin onnellinen siitä, että vielä voin katsoa olevani tarpeellinen sille, jolle tahtoisin olla kaikki. Onko minulla oikeus pyytää enempää? Ja kuitenkin on syynä onneeni juuri tuo suuri ja katkera suruni, että̈ Runeberg on avuton ja tarvitsee minua.”
Запертая в доме — физически и морально — Фредрика общалась с миром письменно. В прямом смысле слова: рано утром, когда Рунеберг еще спал, она писала письма — друзьям и детям, и прежде всего сыну Вальтеру, который в ту пору жил за границей. Переписка с ним издана: на страницах толстого тома перед нами предстает женщина, которая поглощена заботами о здоровье мужа, но не перестает следить за новостями, остается в курсе политической и экономической жизни Финляндии, радуется, что ее — одну из первых женщин! — пригласили стать членом Финляндского экономического общества. Фредрика — заботливая мать, и это тоже видно из писем: она вникает в денежные дела сына, печется о его карьере, дает советы по искусству. Фредрика — цивилизованная жена и мать, идеал женщины ее времени и круга.
Fyysisesti ja henkisesti kotiin lukittuna Fredrika piti yhteyttä maailmaan kirjoittamalla. Varhain aamulla, kun Runeberg vielä nukkui, hän kirjoitti kirjeitä ystävilleen ja lapsilleen, ennen kaikkea pojalleen Walterille, joka tuohon aikaan asui ulkomailla. Kirjeenvaihto Walterin kanssa on julkaistu, ja tämän paksun teoksen sivuilta avautuu eteemme nainen, joka on täysin omistautunut huolehtimaan miehensä terveydestä, mutta seuraa silti uutisia, pysyy ajan tasalla Suomen poliittisesta ja taloudellisesta elämästä ja iloitsee siitä, että juuri hänet kutsuttiin yhtenä ensimmäisistä naisista jäseneksi Suomen Talousseuraan. Fredrika oli huolehtivainen äiti, ja tämä näkyy myös kirjeissä, joissa hän perehtyy poikansa rahatilanteeseen, kantaa huolta tämän urasta ja antaa neuvoja taiteeseen liittyen. Fredrika oli sivistynyt vaimo ja äiti, aikansa ja yhteiskunnallisten piiriensä ihannenainen.
А где же феминизм, спросите вы? Да везде, и прежде всего в ее книгах: во всех сочинениях Фредрики главные герои — женщины. Исторический антураж романов или экзотические страны в рассказах госпожи Рунеберг — чистая обманка: Фредрика всегда писала об общеженских проблемах своего времени, а частенько и просто о своих: эмоциональная ранимость, любовные треугольники, отношения в браке, эмансипация, право женщин обеспечивать себя самим. Женщина в ее сочинениях жертвует и страдает, но делает это сознательно: так она покупает любовь мужчины. «Добровольно смиренная женщина» озаглавила книгу о Фредрике литературовед Оса Стенвалл, и это исключительно точно описывает роль, которую госпожа Рунеберг приняла на себя. Следующие поколения литературоведов с этим, кажется, не согласны и читают сочинения Фредрики как выражение подавленной ярости. Зоркий взгляд разглядит в ее книгах тихий бунт против существующего распределения гендерных ролей в обществе и сомнения по поводу модели, которую она выбрала для себя. Фредрика опасалась получить клеймо адвоката женщин, но на практике именно им и была. Кстати сказать, слово «писательница» с акцентом на гендер она тоже не жаловала, предпочитая вариантв «писатель» или «литератор».
Lukijalla herää ehkä kysymys, että missä sitten on feminismi. Se on kaikkialla ja ennen kaikkea hänen kirjoissaan. Kaikissa Fredrikan teoksissa päähenkilöinä ovat naiset. Rouva Runebergin romaanien historiallinen tausta tai novellien eksoottiset maat ovat pelkkää hämäystä. Fredrika kirjoitti aina oman aikansa naisten yleisistä ongelmista ja usein myös omistaan: tunneherkkyydestä, kolmiodraamoista, avioparien keskinäisistä väleistä, emansipaatiosta ja naisten oikeudesta taloudelliseen itsenäisyyteen. Hänen teoksissaan nainen uhrautuu ja kärsii, mutta tekee sen tietoisesti ansaitakseen miehensä rakkauden. ”Vapaaehtoisesti nöyrä nainen” (”Den frivilligt ödmjuka kvinnan”), otsikoi kirjallisuudentutkija Åsa Stenwall Fredrikasta kertovan kirjansa, ja se kuvaa poikkeuksellisen osuvasti roolia, jonka rouva Runeberg omaksui itselleen. Seuraavat kirjallisuudentutkijasukupolvet eivät kuitenkaan tunnu olevan samaa mieltä ja lukevat Fredrikan teoksia tukahdutetun raivon ilmentyminä. Tarkkasilmäinen lukija havaitsee hänen teoksissaan hiljaisen kapinan yhteiskunnassa vallitsevia sukupuolirooleja vastaan sekä epäilyksiä itselleen valitsemansa mallin suhteen. Fredrika pelkäsi, että hänet leimataan naisten oikeuksien asianajajaksi mutta käytännössä juuri sitä hän olikin. Mainittakoon myös, että hän ei erityisemmin pitänyt sukupuolta korostavasta sanasta "kirjailijatar", vaan suosi neutraalimpia nimityksiä kuten "kirjailija" tai ”literaattori.”
Была госпожа Рунеберг и феминисткой практического свойства. Выросшая в культурной семье, она всю жизнь вращалась в интеллектуальных кругах, чрезвычайно ценила образование и отстаивала право на него для женщин из всех слоев. И не только на словах: при деятельном участии Фредрики была основана Женская ассоциация Порвоо, которая содействовала женскому образованию и помощи беднейшим женщинам. Госпожа Рунеберг возглавляла ассоциацию 16 лет, и за эти годы трудами общества в Порвоо открылась школа для бедных девочек, публичная библиотека, был основан кружок чтения для прислуги. Фредрика и сама выучила финский, поскольку девушки из бедных семей часто не знали языка знати — шведского.
После кончины супруга госпожа Рунеберг вернулась в Хельсинки, но долго не прожила, хотя успела еще написать стихи и рассказы и опубликовать их в новом журнале «Финск Тидскрифт». А вскоре после того, как ее не стало, в 1882 году в доме на Алексантеринкату 3 в Порвоо открыли музей — первый дом‑музей в Финляндии. И в знаменитый сад Фредрики тоже можно зайти, причем летом абсолютно бесплатно. А за кофе с пирожным Рунеберга, которое во многих кафе Порвоо (родине пирожного календарь не указ) подают круглый год, а не только 5 февраля, можно поразмышлять о том, как трудами Фредрики Рунеберг и других феминисток изменился мир, и женщинам, по крайней мере в первом мире, нет уже нужды бороться за эмансипацию, право обеспечивать себя и получать образование. «Добровольная смиренность» потеряла актуальность, и каждая может быть цивилизованной женой и матерью по своему выбору. И книга рецептов Фредрики, изданная музеем уже в нашем веке, им в помощь: помимо инструкции по изготовлению прославленного пирожного, там обнаруживаются пособия по консервированию и другой домашней работе — к примеру, изготовлению мыла, окрашиванию пряжи и уничтожению крыс, — нелишние и в наши дни.
Rouva Runeberg oli myös käytännön feministi. Sivistyneessä perheessä kasvaneena hän eli koko elämänsä älyllisissä piireissä, arvosti suunnattomasti koulutusta ja puolusti kaikista yhteiskuntaluokista tulevien naisten oikeutta siihen. Eikä vain puheen tasolla, vaan Fredrikan aktiivisella panoksella perustettiin Porvoon naisyhdistyksen, joka edisti naisten koulutusta ja auttoi köyhiä naisia. Rouva Runeberg johti yhdistystä 16 vuoden ajan, ja näiden vuosien aikana sen ansiosta Porvooseen perustettiin koulu köyhille tytöille, yleinen kirjasto sekä palvelusväelle suunnattu lukupiiri. Fredrika opetteli itsekin suomen kielen, koska köyhistä perheistä tulevat tytöt eivät usein osanneet ruotsia, joka oli ylimystön kieli.
Miehensä kuoleman jälkeen rouva Runeberg palasi Helsinkiin, mutta ei elänyt enää kauaa. Hän ehti kuitenkin vielä kirjoittaa runoja ja kertomuksia sekä julkaista niitä uudessa Finsk Tidskrift ‑lehdessä. Pian hänen poismenonsa jälkeen, vuonna 1882, avattiin Porvooseen Aleksanterinkatu 3:n taloon museo, joka on Suomen ensimmäinen kotimuseo. Myös Fredrikan kuuluisaan puutarhaan pääsee piipahtamaan, kesäisin vieläpä täysin ilmaiseksi. Runebergin tortun kotikaupungissa Porvoossa kahvilassa istuessa ja nauttiessa torttua, jota tarjoillaan monissa kahviloissa ympäri vuoden, ei vain 5. helmikuuta, voi miettiä, miten maailma on muuttunut Fredrika Runebergin ja muiden feministien työn ansiosta. Nykyään ainakaan kehittyneissä maissa naisten ei enää tarvitse taistella vapautumisen, taloudellisen itsenäisyyden tai koulutuksen puolesta. “Vapaaehtoinen nöyryys” on menettänyt ajankohtaisuutensa, ja jokainen voi olla sivistynyt vaimo ja äiti omalla tavallaan. Fredrikan reseptikirja, jonka museo julkaisi tämän vuosisadan puolella, on tässä avuksi. Kuuluisan tortun ohjeen lisäksi se sisältää ohjeita säilöntään ja muihin kotitöihin, kuten vaikkapa saippuan valmistukseen, langan värjäykseen ja rottien torjuntaan, jotka eivät ole hyödyttömiä nykypäivänäkään.