Айно Сибелиус. Жизнь как солнечный день Aino Sibelius. Elämä kuin aurinkoinen päivä
За каждым великим мужчиной стоит великая женщина. Если нужна иллюстрация к этой банальной мысли, то лучше Айно Сибелиус не найти. Хрупкая и несгибаемая, умница, но без классического образования, одаренная в разных областях, но полностью реализованная лишь в семье, читавшая на пяти языках искусная пианистка шесть с половиной десятков лет направляла и вдохновляла главного финского композитора. А сам Ян Сибелиус утверждал, что без жены был бы никем.
Jokaisen merkittävän miehen takana on merkittävä nainen. Tälle lattealle ajatukselle on vaikea löytää parempaa esimerkkiä kuin Aino Sibelius. Hauras ja järkähtämätön, älykäs mutta vailla klassista koulutusta, monilla aloilla lahjakas, mutta ennen kaikkea perhe‑elämässä itseään toteuttanut, viidellä kielellä lukenut taitava pianisti ohjasi sekä inspiroi kuuden ja puolen vuosikymmenen ajan Suomen suurinta säveltäjää. Myös Jean Sibelius itse vahvisti, että ilman vaimoaan hän ei olisi mitään.
Памятника Айно Сибелиус не поставили и не поставят. Однако на самом деле памятник есть, и возводила его в изрядной мере сама Айно. Это Айнола – семейная усадьба Сибелиуса близ озера Туусуланярви, где финский классик прожил последние полвека своей долгой жизни. Названная в её честь усадьба – творение самой Айно, даром что строил её Ларс Сонк. Но холостой, пусть и знаменитейший архитектор не мог учесть потребностей большой и всё разрастающейся семьи. В Айнола, где сейчас музей, повсюду следы таланта хозяйки дома и её умелых рук. Это и мебель, и встроенные шкафы, которых никак не мог предусмотреть одинокий зодчий, перила лестницы и сауна, спроектированная Айно, с оригинальной системой подачи воды из колодца. И едва ли не главное – сад!
Aino Sibeliukselle ei ole pystytetty patsasta, eikä tulla pystyttämäänkään. Tosiasiassa muistomerkki on kuitenkin olemassa, ja Aino rakensi sen suurelta osin itse. Se on Ainola, Sibeliusten koti Tuusulanjärven rannalla, jossa suomalainen klassikko vietti viimeiset puoli vuosisataa pitkästä elämästään. Koti on nimetty Ainon mukaan, ja se on hänen luomuksensa, vaikka rakennuksen suunnittelikin Lars Sonck. Kuuluisa arkkitehti, joka oli poikamies, ei osannut kuitenkaan ottaa huomioon suuren ja jatkuvasti kasvavan perheen tarpeita. Ainolassa, jossa nykyään toimii museo, näkyy kaikkialla emännän lahjakkuus ja taitavat kädet. Esimerkiksi huonekalut, sisäänrakennetut kaapit, joita yksin elävä arkkitehti ei olisi osannut ennakoida, portaikon kaiteet ja Ainon suunnittelema sauna omaperäisine kaivoveden johtamisjärjestelmineen. Ja ennen kaikkea puutarha!
По словам директора дома-музея Юлии Доннер, сад соединял в себе источник урожая, важного для семьи во времена недостаточных доходов кормильца, и эстетического наслаждения. Цветник и доныне в том виде, в котором его задумала Айно, но картошка, фасоль, помидоры и прочие овощи теперь в Айноле не растут. А прежде росли в изобилии, и Айно собственноручно изготавливала консервы – остальную еду готовила нанятая кухарка. Со временем супруга великого композитора стала настоящим профессиональным садоводом и даже получала призы на выставках. Шутили, что урожайность Айнолы была на уровне фермы среднего размера. Айно называла свой сад местом, где она хоронила свои печали. Кстати сказать, её и похоронили в этом саду, рядом с любимым мужем и под сенью яблонь, посаженных её руками.
Museonjohtaja Julia Donnerin mukaan puutarhassa yhdistyi sekä sadonlähde, joka oli perheelle tärkeä niukkojen tulojen aikana, että esteettinen nautinto. Kukkatarha on yhä siinä muodossa, jollaisena Aino sen alun perin loi, mutta perunaa, papuja, tomaatteja ja muita vihanneksia ei Ainolassa enää kasvateta. Aiemmin niitä kasvoi runsaasti, ja Aino valmisti itse säilykkeitä, muuten ruoan valmisti palkattu keittäjä. Ajan myötä suuren säveltäjän puolisosta tuli todellinen puutarhanhoidon ammattilainen, ja hän sai jopa palkintoja näyttelyissä. Vitsailtiin, että Ainolan sato vastasi keskikokoisen maatilan tuottoa. Aino kutsui puutarhaansa paikaksi, jonne hän hautasi kaikki murheensa. Ja muuten hänet haudattiinkin juuri tähän puutarhaan, rakkaan puolisonsa viereen ja omin käsin istuttamiensa omenapuiden alle.
Удивительно это пристрастие к земле у наследницы аристократического семейства. В жилах Айно текла настоящая голубая кровь: по матери она происходила из рода баронов Клодт фон Юргенсбург. Сама Елизавета Константиновна Клодт – мама Айно – талантами не была отмечена, но получила прозвище «мать финского искусства и культуры». И по заслугам: мало того, что она была хозяйкой «школы Ярнефельт» – салона в Хельсинки, который объединял молодежь, интересующуюся литературой и искусством, так вдобавок в браке с будущим генералом Августом Александером Ярнефельтом баронесса родила четырех сыновей, каждый из которых стал заметным явлением финской культуры: Армас – композитором, Арвид – писателем, Ээро – художником, а Каспер – критиком и переводчиком, подарившим финскому читателю Гоголя и Льва Толстого. В образованных кругах Толстой и толстовство были в ту пору в моде – близость к земле и жизнь собственным трудом, вероятно, влекли и Айно.
On hämmästyttävää, miten voimakas oli tämä kiintymys maahan aristokraattisen suvun perijättärellä. Ainon suonissa virtasi todellinen sininen veri: äitinsä puolelta hän polveutui paroni Clodt von Jürgensburgin suvusta. Ainon äitiä Elisabet Konstantinovna Clodtia ei ollut siunattu erityisillä lahjoilla, mutta sai lisänimen ”suomalaisen taiteen ja kulttuurin äiti.” Eikä suotta: hän muun muassa emännöi niin kutsuttua ”Järnefeltien koulua”, Helsingissä toiminutta salonkia, joka kokosi yhteen kirjallisuudesta ja taiteesta kiinnostunutta nuorisoa. Lisäksi paronitar synnytti avioliitossaan tulevan kenraalin August Aleksander Järnefeltin kanssa neljä poikaa, joista jokaisesta tuli suomalaisen kulttuurin merkkihenkilöitä: Armaksesta säveltäjä, Arvidista kirjailija, Eerosta taidemaalari ja Kasperista kriitikko ja kääntäjä, joka tutustutti suomalaiselle lukijalle Gogolin ja Leo Tolstoin. Sivistyneissä piireissä Tolstoi ja tolstoilaisuus olivat tuohon aikaan muodissa, ja maanläheisyys sekä omalla työllä eläminen kiehtoivat todennäköisesti myös Ainoa.
С девочками семейству Ярнефельт не так повезло, как с сыновьями. Двое умерли в нежном возрасте, Эллиду унес туберкулез в неполные двадцать лет, Элли покончила жизнь самоубийством, поскольку страдала психическим заболеванием. И лишь Айно, седьмой ребенок в семье, будто бы жила за всех сестер и скончалась в глубокой старости – почти 98 лет.
Будущий генерал, губернатор и сенатор Ярнефельт происходил из семьи финских шведов, Елизавета Константиновна – из полностью обрусевших прибалтийских немцев, но в семье говорили по‑фински: оба были отчаянными фенноманами. К несчастью, помимо этого и общих детей между ними было весьма мало общего, и детство Айно было омрачено глубоким разладом в семье: родители общались записками, которые передавали через детей. Это сильно повлияло на жизнь Айно и не только в эмоциональном смысле: ей пришлось проститься с мечтой об образовании и отправиться с отцом в Ваасу, куда его назначили губернатором, – вести отцовское хозяйство и выполнять, как сказали бы теперь, представительские функции, то есть выходить с отцом в свет и принимать гостей у себя. Прежде Ярнефельты жили в Куопио, где генерал тоже служил губернатором. Там Айно закончила школу и училась на курсах ваяния – позже выученное сильно пригодилось в обустройстве Айнолы.
Järnefeltin perheen tyttäret eivät olleet yhtä onnekkaita kuin pojat. Kaksi heistä kuoli varhaislapsuudessa, Ellidan vei tuberkuloosi alle kahdenkymmenen vuoden iässä, ja Ellen teki itsemurhan kärsittyään mielenterveyden ongelmista. Vain Aino, perheen seitsemäs lapsi, eli ikään kuin kaikkien sisartensa puolesta ja kuoli vasta hyvin iäkkäänä, lähes 98‑vuotiaana.
Tuleva kenraali, kuvernööri ja senaattori Järnefelt oli suomenruotsalaisesta ja Elisabet Konstantinovna täysin venäläistyneestä baltiansaksalaisesta perheestä, mutta perheessä puhuttiin suomea, sillä molemmat olivat kiihkeitä fennomaaneja. Valitettavasti tämän ja yhteisten lasten lisäksi heillä oli keskenään varsin vähän yhteistä, ja Ainon lapsuutta varjosti syvä epäsopu: vanhemmat kommunikoivat keskenään lappujen välityksellä, joita lapset kuljettivat. Tämä vaikutti voimakkaasti Ainoon, eikä vain tunne‑elämään: hänen oli luovuttava opiskeluhaaveistaan ja lähdettävä isänsä mukana Vaasaan, jonne tämä nimitettiin kuvernööriksi. Aino hoiti isän taloutta ja täytti, kuten nykyään sanottaisiin, edustustehtäviä eli kulki isänsä kanssa seurapiireissä ja otti vastaan vieraita. Aiemmin Järnefeltit olivat asuneet Kuopiossa, jossa kenraali niin ikään toimi kuvernöörinä. Siellä Aino kävi koulunsa ja opiskeli kuvanveiston kurssilla, jonka opit olivat myöhemmin suureksi hyödyksi Ainolan järjestämisessä.
Но еще прежде переезда в Ваасу, в 1888 году, случилась судьбоносная встреча. Брат Армас, студент музыкального училища в Хельсинки привел домой однокурсника Яна Сибелиуса. «В воздухе летали электрические заряды», – рассказывали об этой встрече. «Не смотри так на мою сестру», – сердился Армас, когда Ян брал неверные ноты – от волнения и смущения. Всякий бы смутился: семнадцатилетняя Айно была чудо как хороша: нежная, тонкая с летящим профилем и ласковыми глазами. При следующей встрече, а она вышла практически случайно, на танцевальном вечере, Ян весь вечер приглашал Айно, а с последним аккордом громогласно объявил: «Я отвезу барышню Ярнефельт – самую красивую девушку Хельсинки – домой!»
Mutta jo ennen Vaasaan muuttoa vuonna 1888 tapahtui kohtalokas tapaaminen. Armas‑veli, Helsingin musiikkiopiston opiskelija, toi kotiin kurssitoverinsa Jean Sibeliuksen. ”Ilmassa oli ollut sähköistä värinää”, kerrottiin tuosta tapaamisesta. ”Älä katsele noin sisartani”, Armas ärähti, kun Jean soitti vääriä säveliä jännityksen ja hämmennyksen vuoksi. Kukapa ei olisi hämmentynyt, sillä seitsemäntoistavuotias Aino oli häikäisevän kaunis: herkkä, hoikka, kaunispiirteinen ja lempeäsilmäinen. Seuraavalla tapaamisella, joka tapahtui lähes sattumalta tanssi-illassa, Jean pyysi Ainoa tanssimaan kanssaan koko illan ja viimeisen soinnun kajahtaessa julisti ääneen: ”Minä saatan kotiin neiti Järnefeltin, Helsingin kauneimman tytön!”
И Айно влюбилась. Зарождающееся чувство омрачили, но не убили ни роман Ян с сокурсницей по музыкальному училищу, ни отъезд на учебу в Берлин. А уж когда Сибелиус приехал навестить Айно в Ваасу, и его, наконец, поразил гром. Позже он рассказывал невесте, что уезжал от нее «наполовину композитором, наполовину идиотом». В 1890 году влюбленные тайно обручились. О свадьбе не могло быть и речи: жених не зарабатывал на кусок хлеба себе, что уж говорить о семействе! Выручил, а точнее выручила «Куллерво»: симфония «Куллерво» имела оглушительный успех, по словам композитора Роберта Каянуса, «могучий весенний поток финских мелодий хлынул из пустыни с оглушительным шумом». И побудил, наконец, родителей Айно дать согласие на брак, хотя, возможно, решающим стал надежный доход: Сибелиус получил место преподавателя в музыкальном училище и в оркестровой школе Каянуса.
Aino rakastui. Alkuvaiheen tunteita varjostivat, mutta eivät sammuttaneet, Jeanin romanssi musiikkiopiston opiskelutoverin kanssa ja lähtö opiskelemaan Berliiniin. Kun Sibelius tuli Vaasaan tapaamaan Ainoa, salama iski viimein häneen itseensä. Myöhemmin hän kertoi morsiamelleen lähteneensä hänen luotaan ”puoliksi säveltäjänä, puoliksi idioottina.” Vuonna 1890 rakastavaiset kihlautuivat salaa. Häistä ei voinut olla puhettakaan: sulhasella ei ollut rahaa elättää edes itseään, saati perhettä. Pelastajaksi osoittautui sinfonia Kullervo, joka saavutti valtavan menestyksen. Säveltäjä Robert Kajanuksen sanoin ”suomalaisten sävelten mahtava kevätvirta syöksyi valtavalla kohinalla esiin erämaasta.” Tämä sai lopulta Ainon vanhemmat antamaan suostumuksensa avioliittoon, vaikka ratkaisevana saattoi olla myös vakaat tulot: Sibelius sai opettajanpaikan musiikkiopistossa ja Kajanuksen orkesterikoulussa.
Свадьбу сыграли в июне 1892 года в Тоттисалми – летней резиденции Ярнефельтов, медовый месяц провели в Северной Карелии на родине «Калевалы» – молодой муж получил грант для изучения игры на кантеле и пения рун.
С самого начала семейной жизни Айно точно знала, что это брак втроем: она, Ян и музыка. Но тогда она еще не догадывалась, что в союз вмешается четвертый – алкоголь. Сибелиус считал, что спиртное помогает творить, но загулы по ресторанам продолжались сутками, а на вопрос Айно, когда же он вернется домой, Ян однажды хамовато ответил: «Я композитор, а не предсказатель». «Я приду постепенно», – ответил он на записку в другой раз. «Мы подняли за тебя много тостов», – цитирует записку Сибелиуса писательница Йенни Кирвес в книге «Айно Сибелиус – удивительное существо». Айно могла в тот момент стоять у ресторана Kämp и спрашивать о муже, не смея войти внутрь – женщины в её времена не входили в ресторан в одиночку.
Häitä vietettiin kesäkuussa 1892 Tottisalmessa Järnefeltien kesäasunnossa ja häämatka tehtiin Pohjois‑Karjalaan Kalevalan kotiseudulle, sillä nuori aviomies oli saanut apurahan kanteleensoiton ja runolaulun tutkimiseen.
Jo perhe‑elämän alusta lähtien Aino tiesi, että kyseessä oli kolmen liitto: hän, Jean ja musiikki. Mutta silloin hän ei vielä aavistanut, että liittoon tulisi neljäskin, alkoholi. Sibelius uskoi, että alkoholi auttaa luomistyössä, mutta ravintolakierrokset kestivät vuorokausia, ja kun Aino kysyi, milloin hän palaisi kotiin, Jean vastasi kerran töykeästi: ”Olen säveltäjä, en ennustaja.” ”Tulen vähitellen”, hän vastasi toisella kerralla lappuun. ”Nostimme sinulle monta maljaa”, kirjailija Jenni Kirves siteeraa Sibeliuksen viestilappua teoksessaan Aino Sibelius – Ihmeellinen olento. Aino saattoi tuolloin seistä ravintola Kämpin edessä ja kysellä miestään uskaltamatta astua sisään, sillä naiset eivät hänen aikanaan käyneet yksin ravintolassa.
Счета за шампанское и сигары пугали, Айно не скандалила и не спорила, но впадала в депрессию, а однажды всё же поделилась со свекровью. Мать Сибелиуса дала неожиданный совет: «Живи своей жизнью», но Айно совета не приняла: «Я существую ради него. Он для меня больше, чем жизнь. Для меня музыка моего мужа – это слово Божие». «Казалось, произведения мужа проникли прямо в вены и кровь», – описала эмоции Айно её биограф, писательница Риитта Континен. Но «лучший и единственный друг», как Сибелиус назвал в дневнике алкоголь, стал настоящим врагом музыки, которая требовала тишины и уединения, и Сибелиусы переехали в Айнолу – дом неподалеку от озера Туусуланярви, где уже обосновались друзья композитора и образовалась своего рода коммуна художников и писателей. Здесь жили художники Пекка Халонен и брат Айно Ээро Ярнефельт, писатель Юхани Ахо – будто бы некогда влюбленный в Айно, описавший свои чувства в романе «Один» и чудом избежавший вызова за это на дуэль.
Здесь тоже бывали шумные посиделки с вином, но Сибелиус не поднимал свой бокал: опухоль в горле и операция по ее удалению лишили композитора радостей пития и курения на долгих семь лет. Впоследствии Айно говорила, что эти годы были самыми счастливыми в её жизни. В ответ Ян смеялся: «Ты была счастлива всего семь лет, а я – всю свою жизнь!»
Samppanjan ja sikarien laskut hirvittivät, kuitenkaan Aino ei nostanut skandaalia eikä riidellyt, mutta vaipui masennukseen ja avautui kerran anopilleen. Sibeliuksen äiti antoi yllättävän neuvon: ”Elä omaa elämääsi”, mutta Aino ei sitä noudattanut: ”Minä elän häntä varten. Hän on minulle enemmän kuin elämä. Minulle mieheni musiikki on Jumalan sanaa.” ”Tuntui kuin miehen teokset olisivat tunkeutuneet suoraan hänen suoniinsa ja vereensä”, Ainon tunteita kuvaa hänen elämäkertansa kirjoittaja, kirjailija Riitta Kontinen. Mutta ”paras ja ainoa ystävä”, joksi Sibelius päiväkirjassaan kutsui alkoholia, osoittautui musiikin todelliseksi viholliseksi, sillä musiikki vaati hiljaisuutta ja yksinäisyyttä. Niinpä Sibeliukset muuttivat Ainolaan, taloon Tuusulanjärven lähettyville, jonne säveltäjän ystävät olivat jo asettuneet ja oli muodostunut eräänlainen taiteilija‑ ja kirjailijayhteisö. Siellä asuivat taidemaalarit Pekka Halonen ja Ainon veli Eero Järnefelt sekä kirjailija Juhani Aho. Ahon kerrotaan aikanaan olleen rakastuneen Ainoon ja kuvanneen tunteitaan romaanissa Yksin ja vain täpärästi välttäneen kaksintaisteluun joutumisen kyseisen teoksensa vuoksi.
Täälläkin pidettiin äänekkäitä illanviettoja viinin kera, mutta Sibelius ei nostanut lasiaan: kurkun kasvain ja sen poisto‑operaatio veivät säveltäjältä juomisen ja tupakoinnin ilot seitsemäksi pitkäksi vuodeksi. Myöhemmin Aino sanoi näiden vuosien olleen hänen elämänsä onnellisimpia. Jean puolestaan nauroi vastaukseksi: “Sinä olet ollut onnellinen vain seitsemän vuotta, minä koko elämäni!”
В Айнолу переезжали впятером – с младенцем Катариной и двумя старшими дочерями десяти и одиннадцати лет. В свое время ждали первенца – мальчика и даже придумали имя – Эдвард, но родилась Ева. Потом появилась Рут, за ней Кирсти, но не прожила и двух лет – скосил брюшной тиф. С безмерным горем справлялись трудно, Айно впала в депрессию и, кажется, мечтала умереть, но пережила – слишком любила детей и мужа. Уже в Айноле родились «вечерние звездочки», как говорят в Финляндии о поздних детях, – Маргарета и Хейди. Айно была счастливой, но строгой матерью и сама учила детей дома. Ровно в девять утра она произносила: «Теперь я не мама, а учительница». И приступала к урокам – чтение, грамматика, арифметика. «Посмотри в глаза маме», – требовала она, когда девочки шалили. А за особо зловредные шалости полагался арест в шкафу. Впрочем, мамин гнев быстро менялся на милость и по выгодному курсу: стоило лишь пообещать слушаться. Шум и шалости, впрочем, стихали, когда отец писал музыку: в доме стояла тишина, как остроумно подметили в одном из блогов, как на фабрике войлочных тапочек.
Ainolaan muutettiin viisihenkisenä perheenä mukana vauva Katarina ja kaksi vanhempaa tytärtä, kymmen‑ ja yksitoistavuotiaat. Aikoinaan odotettiin esikoiseksi poikaa ja hänelle oli jo keksitty nimi Edward, mutta syntyikin Eva. Sitten syntyi Ruth, hänen jälkeensä Kirsti, joka ei kuitenkaan elänyt kahta vuotta kauempaa, sillä lavantauti vei hänet. Suuresta surusta selviytyminen oli vaikeaa: Aino vaipui masennukseen ja vaikutti haaveilevan kuolemasta, mutta selviytyi, koska rakasti lapsiaan ja miestään niin paljon. Ainolassa syntyivät ”iltatähdet”, kuten Suomessa kutsutaan perheeseen myöhemmin syntyneitä lapsia, Margareta ja Heidi. Aino oli onnellinen mutta ankara äiti ja opetti itse lapsia kotona. Tasan kello yhdeksän aamulla hän ilmoitti: ”Nyt en ole äitinne vaan opettajattarenne.” Ja aloitti oppitunnit: lukemista, kielioppia, laskentoa. ”Katso mammaa silmiin”, hän vaati, kun tytöt temppuilivat. Erityisen ilkeistä kepposista seurasi aresti kaapissa. Äidin viha kuitenkin vaihtui pian lempeyteen ja varsin helposti, kunhan vain lupasi totella. Melu ja vallattomuus vaimenivat joka tapauksessa, kun isä sävelsi: talossa oli hiljaista, kuten eräässä blogissa osuvasti todettiin, kuin huopatossutehtaassa.
«Всю жизнь моей жены определяло чувство долга», – утверждал Сибелиус. Отважная и стойкая, эмоциональная, но сдержанная Айно пережила все радости и муки, впадала в депрессию и выныривала из неё. В разгар юной влюбленности она мечтала пришивать пуговицы к рубашке Яна, еще не зная, что встанет на пожизненную вахту, но войдет таким образом в историю. Айно пережила мужа на 12 лет – ежеминутно прислушиваясь к шагам на лестнице. И сделала вывод из прожитого и пережитого «Моя жизнь была как длинный солнечный день».
”Velvollisuudentunto on hallinnut vaimoni koko elämää”, väitti Sibelius. Rohkea ja sitkeä, tunteellinen mutta hillitty. Aino koki kaikki ilot ja kärsimykset, vaipui masennukseen ja toipui siitä. Nuoren rakkauden huumassa hän haaveili ompelevansa nappeja Jeanin paitaan, tietämättä vielä, että astuisi elinikäiseen vahtivuoroon ja päätyisi siten historiaan. Aino eli 12 vuotta miestään pidempään, joka hetki askelia portaikossa kuunnellen. Ja teki eletystä ja koetusta yhteenvedon: ”Elämäni oli kuin pitkä aurinkoinen päivä.”