Айно Каллас. Пионерка женской литературыAino Kallas. Naiskirjallisuuden uranuurtaja
«Хотя днем я живу среди людей и в облике человека, когда приближается ночь, душа моя стремится к обществу волков, и только в лесной глуши я обретаю свободу и радость. Поэтому я должна идти, ибо я из племени волков, даже если мне суждено сгореть на костре как ведьме, ибо я создана волшебной». Да не обманет вас архаичный язык повести «Волчья невеста»: реалиями и сказками средневековой Эстонии Айно Каллас камуфлирует острые темы, волнующие женщин на рубеже 1920–1930‑х годов — изменение женской роли в современном ей мире и право женщины на личный выбор.
”Vaikka minä päiväsaikaan ihmisten ilmoilla viivyn, ja minulla on ihmisen muoto, niin halajoi minun henkeni sutten seuraan, konsa yön on läsnä, ja vain korvessa on minulla vapaus ja riemu ratki. Niin minun on mentävä, että sutten heimoa olen, vaikka minun sentautta noitana roviolla palaman pitäisi, sillä taiankaltaiseksi olen minä luotu.” Älä anna kertomuksen Sudenmorsian vanhahtavan kielen kohtaa harhaan. Aino Kallas naamioi keskiaikaisen Viron todellisuuteen ja taruihin 1920–1930‑lukujen naisten keskeiset aiheet, kuten naisen perinteisen roolin muutoksen sekä vapauden päättää omista asioistaan.
Эстонская фамилия Каллас тоже не должна вводить вас в заблуждение. Будущая «писательница двух стран», как ее называют критики, родилась в Хельсинки в интеллигентной финской семье и прожила в родной стране добрую треть своей длинной жизни. Отец, Юлиус Крон, в роду которого были балтийские немцы и ингерманландцы, профессор финского языка и литературы, исследователь финской народной поэзии, сам поэт и переводчик, был отчаянным фенноманом и первым в стране написал магистерскую диссертацию на финском языке. Мать, Мария Вильгельмина, урожденная Линдроос, финская шведка, до своего довольно позднего по тем временам замужества работала директором финской школы для девочек в Хельсинки и издавала детский журнал, куда сама писала стихи и рассказы.
В пору, когда родилась Айно – первенец в новой семье отца, – семья жила на Вуорикату, улице, которая упирается в парк Кайсаниеми. Ее всегда будет тянуть в места своего детства, а может быть, это всего лишь совпадение, но в частые приезды на родину из стран и городов, куда ее забросит судьба жены дипломата, Айно будет останавливаться в здании Hospiz на той же улице. Это вовсе не хоспис в нашем понимании, а нечто вроде гостевого дома в постройке Ассоциации молодых христиан в Хельсинки. Теперь в этом здании расположен отель Arthur, а номер 543 хранит память об Айно Каллас.
Myös virolainen sukunimi Kallas voi aiheuttaa sekaannusta. Tuleva kahden maan kirjailija, kuten kriitikot häntä luonnehtivat, syntyi Helsingissä sivistyneeseen suomalaiseen perheeseen ja eli kotimaassaan runsaan kolmanneksen pitkästä elämästään. Hänen isänsä Julius Krohn, jolla oli baltiansaksalaisia ja inkeriläisiä sukujuuria, oli suomen kielen ja kirjallisuuden professori, suomalaisen kansanrunouden tutkija sekä itsekin runoilija ja kääntäjä. Hän oli kiihkeä fennomaani ja kirjoitti ensimmäisenä maisterintutkielmansa suomeksi. Suomenruotsalainen äiti Maria Vilhelmiina, tyttönimeltään Lindroos, työskenteli ennen aikakauden mittapuulla melko myöhäistä avioliittoaan Helsingin suomalaisen tyttökoulun johtajana ja julkaisi lastenlehteä, johon itsekin kirjoitti runoja ja kertomuksia.
Isän uuden perheen esikoisen, Ainon, syntyessä perhe asui Vuorikadulla, joka ulottuu Kaisaniemen puistoon asti. Häntä vetivät aina puoleensa lapsuutensa maisemat, tai ehkä se oli vain sattumaa, mutta vieraillessaan kotimaassaan niistä maista ja kaupungeista, joihin diplomaattivaimon elämä hänet vei, Aino majoittui usein samalla kadulla sijaitsevaan matkailijakotiin eli hospitsiin. Se ei ollut kuitenkaan matkailijakoti sanan nykyisessä merkityksessä, vaan eräänlainen vierastalo Helsingin Nuorten Miesten Kristillisen Yhdistyksen (NMKY) rakennuksessa. Nykyään samassa talossa toimii hotelli Arthur, jonka huone 543 on nimetty Aino Kallaksen mukaan.
В стихотворении «День смерти» Айно написала, что родилась в солнечный летний день, когда пахло жасмином и кружили шмели. Добавим: дело происходило в начале августа 1878 года в Киискиля — поместье бабушки и дедушки Крон на берегу Финского залива близ Выборга. Детство будущей писательницы и поэтессы прошло между Киискиля и Хельсинки, где развитая не по годам и увлеченная чтением Айно ходила в женскую школу, где когда‑то работала директором ее мать. Просвещенное семейство следило за новинками техники, и в доме детства Айно появились телефон и пишущая машинка, которые ей удалось опробовать.
Runossa "Kuoleman päivä" Aino Kallas kirjoittaa syntyneensä aurinkoisena kesäpäivänä, jolloin jasmiini tuoksui ja kimalaiset surisivat. Se tapahtui elokuun alussa vuonna 1878 Kiiskilässä Krohnin isovanhempien kesähuvilassa Suomenlahden rannalla lähellä Viipuria. Tulevan kirjailijan ja runoilijan lapsuus kului Kiiskilässä ja Helsingissä. Ikäistään kypsempi ja lukemista rakastava Aino kävi Helsingissä tyttökoulua, jossa hänen äitinsä oli aikoinaan toiminut johtajana. Sivistynyt perhe seurasi tekniikan kehitystä, ja Ainon lapsuudenkotiin ilmestyi sekä puhelin että kirjoituskone, joita hän pääsi kokeilemaan.
В свой пятнадцатый день рождения в письме к подруге Айно описывала свое радостное детство таким образом: «Так странно думать о прошедших годах, как невероятно быстро они пролетели. И когда думаешь о них, всегда чувствуешь какую‑то тоску, желание, чтобы они вернулись — эти счастливые времена детства с их невинными играми и мечтами. Да, детство — это самая прекрасная пора жизни, когда ты еще ничего не знаешь, просто живешь своей беззаботной жизнью. Молодость тоже прекрасна, но у нее уже есть свои печали». Меж тем счастье закончилось куда раньше: Айно было 10 лет, когда парусная лодка отца перевернулась, и Юлиус Крон утонул. Раздавленные горем, бабушка с дедушкой продали поместье и вскоре один за другим скончались. Мать впала в депрессию и заболела. Теперь литературоведы считают, что тема смерти, изобильно представленная в стихах и романах Айно, связана с этими потрясениями детства.
Viidentenätoista syntymäpäivänään Aino kuvasi kirjeessä ystävättärelleen iloista lapsuuttaan näin: ”Ja niitä ajatellessaan tuntee aina jonkunmoista kaihoa, toivoisi, että ne vielä palajaisivat, nuo lapsuuden onnelliset ajat viattomine leikkeineen ja unelmineen. Kyllä lapsuus sentään on elämän ihanin aika, silloin ei tiedä vielä mistään, vaan elää vaan omaa huoletonta elämäänsä. Nuoruus on sekin ihanaa, vaan sillä on jo omat surunsa.” Onni kuitenkin päättyi paljon aiemmin: Aino oli 10‑vuotias, kun isän purjevene kaatui ja Julius Krohn hukkui. Surun murtamat isovanhemmat myivät huvilan ja kuolivat pian perätysten. Äiti vajosi masennukseen ja sairastui. Nykyisin kirjallisuudentutkijat näkevät, että Ainon runoissa ja romaaneissa usein läsnä oleva kuoleman teema liittyy näihin lapsuuden järkytyksiin.
Тогда же, довольно рано, Айно Крон начала писать и переводить. К шестнадцати годам желание стать писательницей окрепло настолько, что она объявила о нем близким. И не стала продолжать учиться, а полностью погрузилась в дело своей жизни. Решение, принятое едва не подростком, оказалось верным, и свой дар Айно не переоценила: уже в 1897 году девятнадцатилетняя авторка опубликовала свой первый сборник «Песни и баллады». На обложке значилось Айно Суонио — дань памяти отцу, который писал под этим псевдонимом. Жизнь улыбалась: сборник имел успех, на стихотворение «В лунном свете» сам великий Сибелиус написал романс, а поклонник — в будущем знаменитейший фотограф — Инто Инха исполнял его под окнами поэтессы. У Айно, впрочем, уже был возлюбленный – Герман Стенберг, правда, он временно отсутствовал — изучал в Сибири остяков. Оказалось, что вовсе не временно: долгая разлука охладила чувства молодого человека, и оскорбленная Айно уехала залечивать сердечные раны в Европу. Да и общая обстановка в Финляндии с нарастающей русификацией душевному равновесию не способствовала. В ту весну 1899 года Айно писала в дневнике: «Моя родина – не страна солнечного света, а забытый, отдаленный уголок далеко на севере, страна долгих зим, коротких весен. Я хорошо знаю, что меня там ждет: в лучшем случае работа, работа в тишине и невидимости — в любом случае, беда, печаль, беспокойство. Я не иду туда искать радости (я уже почти не помню, что я молода) или встретить свое счастье; я иду туда страдать, нести то же бремя, что и другие». И в тот же год, в день своего рождения она писала: «Этим летом я переверну страницу в книге своей жизни, моя жизнь молодой девушки закончится, и начнется моя жизнь художника <‑--> Возможно, я смогу достичь чего-то еще, стать в мире кем-то другим, но прежде всего я — художник».
Aino Krohn alkoi kirjoittaa ja kääntää jo varhain. Kuusitoistavuotiaana halu ryhtyä kirjailijaksi oli kasvanut niin voimakkaaksi, että hän kertoi siitä läheisilleen. Hän ei jatkanut opintojaan, vaan omistautui täysin elämäntehtävälleen. Teini‑iässä syntynyt päätös osoittautui oikeaksi, eikä Aino ollut yliarvioinut lahjojaan: jo vuonna 1897 ollessaan 19-vuotias hän julkaisi esikoiskokoelmansa Lauluja ja ballaadeja. Nimimerkki Aino Suonio oli kunnianosoitus isälle, joka oli kirjoittanut samalla salanimellä. Elämä hymyili: kokoelma sai hyvän vastaanoton, ja itse suuri Sibelius sävelsi runoon "Kuunvalossa" romanssin, jota Ainon ihailija, tuleva kuuluisa valokuvaaja, Into Inha esitti runoilijattaren ikkunan alla. Ainon sydän oli kuitenkin jo varattu, hänen rakkaansa Herman Stenberg tosin oli poissa maisemista tutkimassa Siperian hanteja. Poissaolo osoittautui pysyväksi, sillä pitkä ero viilensi nuorukaisen tunteet, ja loukkaantunut Aino matkusti Eurooppaan toipumaan sydänsuruistaan. Myöskään Suomen yleinen tilanne ja kiihtyvät venäläistämistoimet eivät edistäneet mielenrauhaa. Keväällä 1899 Aino kirjoitti päiväkirjaansa: ”Isänmaani ei ole auringonvalon maa, vaan unohdettu, syrjäinen kolkka kaukana pohjoisessa, pitkien talvien ja lyhyiden keväiden maa. Tiedän hyvin, mikä minua siellä odottaa: parhaassa tapauksessa työtä, työtä hiljaisuudessa ja näkymättömyydessä, joka tapauksessa huolta, surua, levottomuutta. En mene sinne etsimään iloa, tuskin enää muistan, että olen nuori, enkä kohtaamaan onneani; menen sinne kärsimään, kantamaan samaa taakkaa kuin muutkin.” Ja samana vuonna syntymäpäivänään: ”Käännän tänä kesänä lehteä elämäni kirjassa, minun nuorena tyttönä oloni päättyy, ja elämäni taiteilijattarena alkaa. (---) Kenties voin saada aikaan muutakin, olla jotain muutakin maailmassa, mutta ennen kaikkea olen kuitenkin taiteilija.”
Насчет жизни художника Айно не ошиблась. Что же до того, чтобы не встретить свое счастье, — жизнь опровергла этот мрачный прогноз. Буквально через пару дней: Айно отправилась погостить к единокровному брату Каарле Крону в его имение близ Хамины. И первый, кого она там увидела, был Оскар Каллас: приятель брата, родом из Эстонии, вытаскивал в тот момент лодку на берег. Крепкий и высокий, с ласковым взглядом внимательных глаз, молодой интеллектуал с университетским образованием и знанием девяти языков, включая финский, произвел на девушку сильное впечатление. «Это был взаимный coup de foudre — любовь с первого взгляда», — резюмировала позже Айно. События развивались стремительно: четыре дня встреч и разговоров украдкой и на людях завершились тайной помолвкой. Жених был десятью годами старше невесты и, отчасти, сохранял холодную голову: еще до свадьбы он как‑то упомянул, что Айно, в сущности, нужен муж из мира искусства. Невеста, впрочем, тоже что-то предчувствовала, когда написала подруге: «Это чувство — полно летнего тепла, которое дает и в то же время обещает. Это не лирика, это драма».
Taiteilijaelämän suhteen Aino ei erehtynyt. Sen sijaan ennustus, ettei hän kohtaisi onneaan, ei käynyt toteen. Vain pari päivää myöhemmin Aino vieraili velipuolensa Kaarle Krohnin luona tämän maatilalla Haminan lähellä. Ensimmäinen, jonka hän siellä näki, oli Oskar Kallas. Hän oli veljen ystävä Virosta ja oli sillä hetkellä vetämässä venettä rantaan. Vahva ja pitkä nuori älymystön edustaja lempeine ja tarkkaavaisine silmineen, jolla oli yliopistokoulutus ja yhdeksän kielen, suomi mukaan lukien, taito, teki Ainoon voimakkaan vaikutuksen. ”Niin oli se molemminpuolinen coup de foudre – rakkautta ensi silmäyksellä”, Aino tiivisti myöhemmin. Tapahtumat etenivät vauhdilla: neljä päivää sekä salaisia että julkisia tapaamisia ja keskusteluja päättyi salakihloihin. Sulhanen oli kymmenen vuotta morsianta vanhempi ja näki asiat hieman realistisemmin. Jo ennen häitä hän mainitsi, että Aino olisi oikeastaan tarvinnut puolisokseen toisen taiteilijan. Morsiankin aavisti jotakin, sillä kirjoitti ystävälleen: ”Se on kesän lämmintä täyttä tunnetta, joka antaa samalla kun lupaa. Se ei ole lyriikkaa, se on draamaa.”
Ровно через год после первой встречи Айно Крон обвенчалась с Оскаром Калласом в Немецкой церкви в Хельсинки. В ресторане Alppila сыграли безалкогольную свадьбу: молодой муж был убежденным трезвенником. Эстонская родня и друзья Оскара приветствовали новую гражданку Эстонии: по тогдашнему закону Айно утратила финское гражданство.
«Детей нужно заводить тогда, когда хочется, иначе это унизительно», — писала Айно в дневнике. Тучки на ее брак начали набегать почти сразу, хотя настоящая драма разразится гораздо позже. Исследовательница Силья Вуорикуру, автор романа об Айно Каллас «В сердце мира», считает, что писательница искренне хотела стать обычной замужней эстонской женщиной, но эти иллюзии развеялись быстро. И преданно служить мужу у Айно не вышло, хотя она родила ему пятерых детей, один из которых прожил три дня. Первый ребенок — девочка Вирви — родилась ровно в тот день, когда Оскар защищал докторскую диссертацию в Университете Хельсинки. В следующем году родилась Лайне — Оскар в ту пору был доцентом Санкт‑Петербургского университета.
Tasan vuosi ensitapaamisen jälkeen Aino Krohn meni naimisiin Oskar Kallaksen kanssa Helsingin Saksalaisessa kirkossa. Alppila‑ravintolassa pidettiin alkoholittomat häät, sillä nuori aviomies oli vankkumaton raittiusliikkeen kannattaja. Oskarin virolaiset sukulaiset ja ystävät toivottivat tervetulleeksi tuoreen Viron kansalaisen, sillä tuolloisen lain mukaan Aino menetti Suomen kansalaisuutensa.
Aino kirjoitti päiväkirjassaan, että ”lapsia pitäisi saada silloin, kun itse haluaa, koska muuten se on alentavaa.” Tummia pilviä alkoi kerääntyä avioliiton ylle lähes heti, vaikka todellinen draama puhkesi vasta myöhemmin. Tutkija Silja Vuorikurun on kirjoittanut Aino Kallaksesta teoksen Maailman sydämessä, ja hänen mukaansa kirjailija halusi vilpittömästi ryhtyä tavalliseksi virolaiseksi perheenäidiksi, mutta kuvitelmat haihtuivat nopeasti. Ainosta ei tullut miehelleen omistautunutta vaimoa, vaikka hän synnytti viisi lasta, joista yksi eli vain kolme päivää.
Кстати, при всех своих консервативных взглядах супруг Айно смотрел на вещи реалистичнее: наутро после брачной ночи он подарил молодой жене серебряную чернильницу с выгравированным на ней именем «Айно Суонио» в знак одобрения ее литературной работы. Всю жизнь Оскар Каллас разрешал жене заниматься любимым делом, терпел долгие отлучки, когда писательница переезжала в отель или даже за границу, чтобы спокойно писать, и активно участвовал в воспитании детей.
«Я действительно люблю Оскара, но он любит меня гораздо больше», – подытожила Айно в дневнике. «Я думаю об Оскаре и детях с большой любовью. Узы, которые связывают меня с Оскаром, неразрывны. Все, что есть во мне от здорового, радостного, естественного человека, по нему скучает», — делилась она чувствами с дневником, который вела всю жизнь. Писала и в горе, и в радости, во время войн и в тихие времена, писала, куда бы ее ни заносила жизнь, — в Хельсинки, Санкт‑Петербурге, Тарту, Таллинне, Лондоне, Стокгольме, в городских квартирах и на летних дачах. Шесть томов этих дневников изданы, и перед любознательным читателем предстает картина яркой жизни замечательной писательницы, личные драмы и комедии Айно на фоне бурных событий ее века.
Esikoistytär Virve syntyi täsmälleen samana päivänä, kun Oskar väitteli tohtoriksi Helsingin yliopistossa. Seuraavana vuonna syntyi Laine, tuolloin Oskar toimi Pietarin yliopiston dosenttina. Kaikesta konservatiivisuudestaan huolimatta Ainon puoliso näki asiat realistisemmin: heti hääyön jälkeisenä aamuna hän antoi nuorelle vaimolleen hopeisen mustepullon, johon oli kaiverrettu nimi ”Aino Suonio”, osoituksena siitä, että hyväksyi tämän kirjalliset pyrkimykset. Oskar salli Ainon aina tehdä rakastamaansa työtä ja sieti pitkät poissaolot, kun tämä muutti asumaan hotelliin tai ulkomaille kirjoittaakseen rauhassa. Hän myös auttoi paljon lasten kasvatuksessa.
”Rakastan Oskaria todellisesti, mutta hän rakastaa minua paljon enemmän”, Aino tiivisti päiväkirjassaan. ”Ajattelen Oskaria ja lapsia suurella rakkaudella. Katkeamattomat ovat ne siteet, jotka yhdistävät minut Oskariin. Kaikki, mikä minussa on tervettä, iloista, luonnollista ihmistä, ikävöivät häntä”, kirjoitti hän tunteistaan päiväkirjaansa, jota piti koko elämänsä ajan. Aino kirjoitti niin suruista kuin iloista, sodan myrskyissä ja rauhan vuosina, missä ikinä asuikin: Helsingissä, Pietarissa, Tartossa, Tallinnassa, Lontoossa, Tukholmassa, kaupunkiasunnoissa ja kesähuviloilla. Näistä päiväkirjoista on julkaistu kuusi osaa, ja uteliaalle lukijalle aukeaa niiden kautta erinomaisen kirjailijan säkenöivä elämä, sen draamat ja komediat taustanaan aikakauden myrskyiset tapahtumat.
Теплота, юмор, уравновешенность Оскара скрашивали брак, но не добавляли в него романтики и страсти, которых так жаждала душа поэтессы и писательницы. Размеренная жизнь в тихом университетском Тарту, где Оскар работал директором гимназии,по совместительству журналистом газеты Postimees и параллельно основывал Эстонский национальный музей, не приносила покоя сердцу, тоскующему о возвышенной любви. Биографы упоминают о нескольких, вероятно, неразделенных влюбленностях и одной, которая перевернула жизнь Айно и Оскара, но которая также закончилась ничем. Это было громкое имя: Эйно Лейно, великий финский поэт и столь же великий женолюб и ловелас. Считают, что в эпоху эпистолярного общения Лейно имел успех у дам, благодаря своему писательскому дару. При встречах их нередко ждало разочарование: романтичныйлюбовник порой бывал пьян или сыпал непристойностями.
Примерно так и произошло с Айно Каллас, но прежде случился страстный роман в письмах, который, как уверяют исследователи, сильно повлиял на творчество писательницы. Пишут о мощной встрече художественных душ, но одна из них была в тот момент замужем. Роман получил огласку, Оскар — репутацию рогоносца.
Oskarin lämpö, huumori ja tasapainoisuus vaikuttivat avioliittoon suotuisasti, mutta eivät tuoneet siihen romantiikkaa ja intohimoa, joita runoilijatar ja kirjailijatar kaipasi. Arkinen elämä hiljaisessa yliopistokaupunki Tartossa, jossa Oskar toimi lyseon rehtorina, sanomalehtiPostimeesin toimittajana ja samoihin aikoihin perusti Viron kansallismuseon, ei tuonut rauhaa sydämelle, joka kaipasi ylevää rakkautta. Elämäkerran kirjoittajat mainitsevat useita, luultavasti yksipuolisia, ihastuksia sekä yhden, joka mullisti Ainon ja Oskarin elämän, vaikka se ei johtanutkaan suhteeseen. Nimi herättää huomiota: Eino Leino, suuri suomalainen runoilija ja kuuluisa naistenmies. Kirjeiden aikakaudella Leinolla oli naisten suosiossa erityisesti kirjallisen lahjakkuutensa ansiosta. Tapaaminen oli monelle pettymys: romanttinen rakastaja saattoi olla humalassa tai päästellä suustaan sopimattomuuksia.
Näin tapahtui myös Aino Kallakselle, mutta sitä edelsi kiihkeä kirjeromanssi, jonka sanotaan vaikuttaneen suuresti hänen tuotantoonsa. Sanotaan, että kyseessä oli kahden taiteilijasielun väkevä kohtaaminen, mutta toinen heistä vain sattui olemaan naimisissa. Romanssi tuli julki, ja Oskar sai aisankannattajan maineen.
Меж тем тучи сгустились не только над их браком, но и над Эстонией. В конце Первой мировой войны эстонский националист Оскар Каллас был арестован и был уверен, что его казнят. В предсмертном, как он считал, письме Оскар писал, что ни в чем не винит Айно, но просит ее не связывать жизнь с Лейно и не допустить, чтобы их дети попали под влияние «человека, который разрушил жизнь их отца». Эстония провозгласила независимость, Оскар избежал казни и начал активно бороться за свою семью. В дневниках мелькают упоминания о бурных скандалах с угрозами и о бутылке яда, которую Оскар сперва купил, но потом выбросил в море. Впрочем, никаких свидетельств физической измены нет, и слово «любовники» надо, кажется, поставить в кавычки: роман длился несколько лет, но ограничился двумя поцелуями. Лейно иронично называют «лучшим любовником на расстоянии», а Айно обрисовала ситуацию и свои чувства со свойственной ей поэтической точностью формулировок: «Это был краткий контакт душ на длинной орбите жизни». И резюмировала: «Но духовно я полигамна, я могла бы вобрать в себя гений многих мужчин».
«Завтра мне исполняется 47 лет, в следующий четверг у меня серебряная свадьба. Я счастливее, чем была в юности. Болезненное, жгучее беспокойство моей юности превратилось в спокойную силу. Прошло то время, когда я рожала детей, прошло то время, когда моя душа томилась от тоски по любви. Пришло время работать», — читаем мы в дневнике запись от 1 августа 1925 года.
Samaan aikaan pilvet tummuivat paitsi heidän avioliittonsa myös Viron yllä. Ensimmäisen maailmansodan lopulla kansallismielinen Oskar Kallas pidätettiin, ja kuolemantuomio näytti varmalta. Kuolinviestiksi tarkoittamassaan kirjeessä hän kirjoitti, ettei syytä Ainoа mistään, mutta pyysi, ettei tämä sitoisi elämäänsä Leinoon tai antaisi lastensa joutua ”sen miehen vaikutuspiiriin, joka tuhosi heidän isänsä elämän.” Viro julistautui itsenäiseksi, Oskar vältti teloituksen ja ryhtyi taistelemaan perheensä puolesta. Päiväkirjoissa vilahtaa mainintoja myrskyisistä riidoista, uhkauksista ja myrkkypullosta, jonka Oskar osti,mutta heitti sitten mereen. Fyysisestä uskottomuudesta ei ole kuitenkaan todisteita ja sana ”rakastavaiset” on laitettava lainausmerkkeihin, sillä suhde kesti useita vuosia, mutta rajoittui kahteen suudelmaan. Leinoa kutsuttiin ironisesti ”parhaaksi kaukorakastajaksi”, ja Aino kiteytti asian runollisesti: ”Se oli sielujen lyhyttä kosketusta elämän pitkällä kiertoradalla.” Hän lisää: ”Mutta minä olen henkisesti polygaami, voisin monen miehen neron sulattaa.”
”Huomenna täytän 47 vuotta, ensi torstaina on hopeahääpäiväni. Olen onnellisempi kuin olin nuoruudessani. Nuoruuteni kipeä, polttava levottomuus on vaihtunut rauhalliseksi voimaksi. Aika, jolloin synnytin lapsia, on ohi, aika, jolloin sieluni oli kukkuroillaan rakkaudenelämyksen kaipuuta, on ohi. On työn aika”, Aino kirjoitti 1. elokuuta 1925.
Пока в семье Каллас гремели битвы, Эстония обретала государственность и устанавливала дипломатические связи с другими странами. В 1918 году Оскара Калласа с финской женой отправили послом в Финляндию, а в 1922 году — в Великобританию. Годы в Хельсинки и в Лондоне были чрезвычайно насыщены работой, в эту пору Каллас создала самые важные свои произведения: романы «Барбара фон Тизенхузен», «Священник Рейги», «Месть Святой реки» и культовую «Волчью невесту». Ее героини — почти всегда бунтарки, отстаивающие право быть собой и восстающие против системы, в которой они люди второго сорта.
Спокойно писать удавалось лишь летом, которое семья посла проводила на летней даче на острове Кассари в Эстонии. Свободное от исполнения обязанностей жены дипломата время Айно со страстью посвящала работе. Легенды и устные рассказы об оборотнях, эстонская природа и леса Кассари — все служило источником вдохновения. «В Кассари я поняла, как важно для человеческой души иметь время. Время, чтобы выйти на улицу, заняться своими делами, посидеть на ступеньках и понаблюдать, как солнце садится за хребты холмов, каждый вечер разное», — писала Айно подруге. Работа, однако, вызывала и чувство вины: «духовные дети», то есть книги, процветали, а детям без кавычек не хватало матери и ее заботы.
Kun perheen sisällä taisteltiin, Viro itsenäistyi ja solmi diplomaattisia suhteita. Vuonna 1918 Oskar Kallas lähetettiin suomalaisen vaimonsa kanssa suurlähettilääksi Suomeen ja vuonna 1922 Iso‑Britanniaan. Helsingin ja Lontoon vuodet olivat työntäyteisiä, ja tuolloin Aino loi tärkeimmät teoksensa: romaanit Barbara von Tiesenhusen, Reigin pappi, Pyhän joen kosto: kaksi balladia sekä kulttimaineeseen nousseen Sudenmorsiamen. Hänen sankarittarensa ovat lähes aina kapinallisia naisia, jotka puolustavat oikeuttaan olla oma itsensä ja vastustavat järjestelmää, joka tekee heistä vähempiarvoisia.
Kirjoittaminen sujui parhaiten kesäisin perheen huvilassa Viron Kassarissa. Vapaana diplomaatin vaimon velvollisuuksista Aino omistautui intohimoisesti työlleen. Legendat ja suullisen perinteen tarinat myyttisistä olennoista, virolainen luonto ja Kassarin metsät inspiroivat häntä. ”Kassarissa tiesin, kuinka tuiki tarpeellista ihmisen sielulle on, että on aikaa – aikaa asettaa ulkopuolelle itsensä, tehdä tiliä, istua portailla ja nähdä auringon menevän mailleen mäenharjanteen taa erilaisena joka ehtoo”, Aino kirjoitti ystävälleen. Työ aiheutti kuitenkin myös syyllisyyttä: ”henkiset lapset” eli kirjat kukoistivat, mutta oikeat lapset jäivät usein ilman äidin huolenpitoa.
После двенадцати лет работы в Лондоне, в 1934 году Оскар Каллас вышел на пенсию. Семейство переехало в Таллинн, Айно продолжала писать. Казалось, впереди безмятежная счастливая старость. Но так только казалось: не прошло и пяти лет, заполненных, как водилось, сочинением пьес и стихов, как СССР заключил с Германией пакт Молотова–Риббентропа. В секретном протоколе к пакту Эстонию определили в сферу интересов Советского Союза, и СССР немедленно проявил интерес: в 1940 году в Таллинн вошли советские войска. Дипломат на пенсии и убежденный эстонский националист Оскар Каллас не вызывал у новой власти доверия, но вместо старика‑пенсионера НКВД взялся давить на его сына Сулева. Давления холостяк и повеса не выдержал и в феврале 1941 года пустил пулю в лоб. А в августе того же года к Таллинну подошли немецкие войска, и в собственном дворе от шальной пули погибла Лайне, дочь Айно и Оскара Каллас, когда возилась там по хозяйству с двумя своими малышками. Забегая вперед, напишем, что и старшую дочь Айно переживет: она скончается от рака на несколько лет раньше матери.
Oskar Kallas jäi eläkkeelle vuonna 1934 työskenneltyään Lontoossa 12 vuotta. Perhe muutti Tallinnaan, ja Aino jatkoi kirjoittamista. Vaikutti, että edessä odottivat rauhalliset ja onnelliset vanhuuden päivät. Mutta kului vain viisi vuotta näytelmien ja runojen kirjoittamista, kunnes Neuvostoliitto teki Saksan kanssa Molotov–Ribbentrop‑sopimuksen. Sopimuksen salaisessa lisäpöytäkirjassa Viro liitettiin Neuvostoliiton etupiiriin, ja Neuvostoliitto pani sopimuksen nopeasti täytäntöön, kun puna-armeija marssi Tallinnaan vuonna 1940. Eläkkeellä oleva kansallismielinen diplomaatti Oskar Kallas ei nauttinut uusien vallanpitäjien luottamusta, mutta vanhuksen sijaan NKVD alkoi ahdistella hänen poikaansa Sulevia. Poikamies ja haihattelija ei kestänyt painetta ja ampui itsensä helmikuussa 1941. Elokuussa samana vuonna saksalaiset sotilaat lähestyivät Tallinnaa, ja Oskar ja Aino Kallaksen Laine-tytär sai surmansa harhaluodista omalla pihallaan, jossa hän oli tekemässä kotiaskareita kahden pienen lapsensa kanssa. Aino eli myös pidempään kuin esikoistyttärensä, joka menehtyi syöpään muutama vuosi ennen äitiään.
«Как быстро исчезает человеческая жизнь — словно мираж облака над темнеющим морским простором. Напрасно будет искать ее луч нового утра. Она написана словно на водной глади, и завтра уже никто не сможет расшифровать эти тайные письмена», — написала Айно Каллас в «Книге странствий» 28 декабря 1952 года. Жизнь исчезала на фоне бурных событий: немецкую оккупацию в Таллинне супруги Каллас пережили, а от наступающих в 1944 году советских войск бежали в Швецию. Остаться в Хельсинки они побоялись: эстонцев тогда выдавали СССР. Больной и побитый жизнью Оскар умер в Стокгольме два года спустя. С Айно он успел попрощаться: «Я люблю тебя и за гробом».
«Я по‑прежнему люблю сидеть на солнце, смотреть на играющих детей и, прежде всего, на захватывающее, часто болезненное, но тем не менее радостное состояние художественного творчества», — описывала Айно свое тогдашнее состояние подруге. Бесценный дар требовал выхода: в военные годы поэтесса создала три сборника стихов, в конце 1940-х – начале 1950-х писала и издавала воспоминания. Точным взглядом писателя она безжалостно фиксировала в себе приметы третьего возраста: «Серебряное ручное зеркальце отражало морщинистое лицо, мутные, налитые кровью глаза и опущенные уголки рта. Зеркальное отражение и я смотрели друг на друга с отвращением к себе, с небольшой примесью жалости». Или так: «Иногда мне кажется, что я больше ничто иное, как некая полая, свернувшаяся в кокон оболочка, качающаяся на засохшей ветке дерева, которую может сорвать и унести с собой даже самое слабое дуновение ветра… Shopsoiled, «потерявший товарный вид», как говорят в Лондоне, когда продают со скидкой в универмагах ткани, носки, перчатки, в той или иной мере поврежденные, испорченные или еще на фабрике вышедшие с браком… И разве я не такой же вот поврежденный товар в универмаге жизни, изначально предназначенным для товаров первого сорта...»
”Kuinka pian haihtuu ihmisen elämä, kuten pilven kangastus pimenevällä ulapalla. Uuden aamun säde on turhaan sitä etsivä. Se on kirjoitettu kuin veden kalvoon, eikä huomenna enää kukaan sen salakirjoitusta tulkita taida”, Aino kirjoitti 28.12.1952 Vaeltavassa vieraskirjassa. Elämä haihtui ja taustalla myrskysi: saksalaismiehityksestä pariskunta Kallas vielä selvisi Tallinnassa, mutta vuonna 1944 neuvostojoukkojen lähestyessä he pakenivat Ruotsiin. Helsinkiin ei uskallettu jäädä, sillä virolaiset luovutettiin tuolloin takaisin Neuvostoliittoon. Sairas ja elämän kolhima Oskar kuoli Tukholmassa kaksi vuotta myöhemmin. ”Rakastan sinua haudan tuolle puolen”, hän ehti sanoa Ainolle hyvästiksi.
”Rakastan yhä vielä auringossa istumista, leikkiviä lapsia ja ennen kaikkea taiteellisen luomiskulun pakottavaa, usein tuskaisaakin, mutta sentään riemullista olotilaa”, Aino kuvasi ystävälleen tuolloista mielentilaansa. Hän purki menetyksiään kirjoittamalla: sotavuosina Aino kirjoitti kolme runokokoelmaa ja 1940–50‑luvun vaihteessa muistelmateoksia. Kirjailija kuvasi armotta ikääntymisen merkkejä: ”Hopeisesta käsipeilistä kuvastuivat ryppyiset vakoja täyteen kynnetyt kasvot, sameat verestävät silmät, alaspäin painuneet suupielet. Peilikuva ja minä tuijottivat toisiaan itseivalla, johon sekaantui hieman sääliäkin.” Tai seuraavasti: ”Toisinaan tuntuu, niin kuin en enää olisikaan muuta kuin tuollainen ontto, käpertynyt, kuivuneen puunoksan varassa huojuva kotelo, jonka heikoinkin tuulenhäivähdys voi irroittaa ja viedä myötään… ’Shopsoiled’, kuten sanottiin Lontoossa, myytäessä tavarataloissa alennushintaan tavalla tai toisella hieman vahingoittuneita ja pilaantuneita tai jo tehtaassa kärsineitä kankaita, sukkia, hansikkaita… Enkö ole minäkin elämän suurmyymälässä samankaltainen vioittunut tuote, alkuaan ensiluokkaiseksi aiottu…”
Почти десять лет Айно курсировала между Стокгольмом и Хельсинки. И, наконец, свершилось: в 1953 году писательнице присудили премию в один миллион марок от Фонда Йенни и Антти Вихури. А главное — к премии прилагалось финское гражданство! Круг замкнулся: «Однажды я покинула свой старый родной город Хельсинки, подобно тому как корабль отправляется в дальние страны и новые порты, с новой радостью и лихорадочным желанием отплытия, бьющимися в глубине его двигателя… И вот, спустя более чем три десятилетия, я возвращаюсь, но уже не с развевающимися флагами, не с парусами, надутыми ветром, а потерпевшая кораблекрушение, избитая штормами, умоляющая о безопасном убежище».
Безопасное убежище нашлось на Мерикату, в квартире с окнами на море. Она и ушла из жизни в той же квартире, в точности, как писала все в том же стихотворении «День смерти» из сборника 1942 года «Лебедь смерти»: под осенним солнцем, которое тонет в пурпурном облаке, прощаясь с красотой и радостью жизни. В той же квартире — с окнами в сторону «Страны судьбы», как Айно называла Эстонию. Такое завершение жизни символично для пионерки женской литературы Финляндии и Эстонии и классика двух стран.
Aino kulki lähes 10 vuotta Helsingin ja Tukholman väliä. Viimein vuonna 1953 Aino sai Jenny ja Antti Wihurin rahaston miljoonan markan apurahan. Ja mikä tärkeintä, apurahan mukana hän sai Suomen kansalaisuuden! Ympyrä sulkeutui: ”Lähdin kerran vanhasta kotikaupungistani Helsingistä, niin kuin lähtee kaukomaille ja uusiin satamiin laiva, uuden riemun ja lähtökuumeen sykyttäessä sen konesydäntä. Ja yli kolmen vuosikymmenen kuluttua palaan, mutta en enää liehuvin viirein, en myötätuulen paisuttamin purjein, vaan haaksirikkoisena, myrskyjen runtelemana, turvasatamaa anellen.”
Turvapaikka löytyi Merikadun asunnosta, jonka ikkunat aukenivat merelle päin. Hän kuoli siellä, kuten oli ennustanut vuonna 1942 kokoelman Kuoleman joutsen runossa ”Kuoleman päivä”: syysauringon alla, sen painuessa purppuraiseen pilveen, elon ihanuuden ja ilveen hyvästelemänä. Asunnossa, jonka ikkunat aukeavat kohti ”Kohtalon maata”, kuten Aino Viroa nimitti. Hyvin osuvaa tälle suomalaisen ja virolaisen naiskirjallisuuden uranuurtajalle ja molemman maan kirjallisuuden klassikolle.