Айно Акте: Финский соловей Aino Ackté: Suomalainen satakieli
«В лесной глуши», если перевести cфинского название Laajasalo, на «Таможенном острове», опять же переводим Tullisaari, на морском берегу уютно угнездилась затейливо раскрашенная и украшенная вилла. Нарядная, с башенкой и прочей неоренессансной бижутерией – это и вправду гнездо: добрых сорок лет его хозяйкой была Айно Акте, всемирно известный финский соловей.
Laajasalon metsäisessä rauhassa, Tullisaaressa meren rannalla, sijaitsee viihtyisästi maalattu ja koristeltu huvila. Uusrenessanssityylisesti tornein varustettu ja koristeellisesti somistettu huvila toimi kotipesänä lähes neljänkymmenen vuoden ajan Aino Acktélle, suomalaiselle satakielelle.
При рождении её звали Айно Ахте, и музыка сопровождала её с колыбели. Папа – композитор и дирижер и мама – меццо‑сопрано, оставившая сцену ради семьи и никогда, кажется, не простившая себе этого, не оставляли большой свободы для маневра. Из люльки девочка шагнула прямо на сцену, двухлетка не неверных ногах растрогала искушенную публику. Мать поначалу сопротивлялась – рухнувшая карьера озлобила Эмми Ахте и превратила её в домашнего тирана. Но Айно была так явно талантлива, что матери пришлось сдаться. На первых порах девочку она учила сама, и отношения учительницы и ученицы не складывались гладко: упрямая и независимая Айно вовсе не была склонна слепо подчиняться. Как бы то ни было, амбициозная и энергичная Эмми Ахте обучила дочку основам, и успех не заставил себя ждать: сольный концерт семнадцатилетнего соловья в бальном зале Хельсинкского университета престижнейшая газета Hufvudstadsbladet отрецензировала так: «Голос мадемуазель Акте – это настоящий Страдивари». Перед мадемуазель легла дорога к вершинам славы, и, как оказалось, она шла через Париж.
Syntyessään hänen nimensä oli Aino Achté, ja musiikki seurasi häntä kehdosta saakka. Hänen isänsä oli säveltäjä ja kapellimestari, ja äiti puolestaan mezzosopraano, joka oli joutunut luopumaan urastaan perheensä takia eikä todennäköisesti antanut sitä koskaan anteeksi. Vanhempien ammatit eivät jättäneet Ainolle paljoa liikkumavaraa: Aino harppasi kehdosta lähes suoraan estradille, ja kaksivuotiaan hoiperteleva askel hurmasi kulttuuriväen. Hänen äitinsä Emmy Achté vastusteli aluksi – uran loppuminen oli katkeroittanut hänet ja muuttanut hänet kotityranniksi, mutta Aino oli niin lahjakas, että äidin oli lopulta myönnyttävä. Alussa äiti opetti Ainoa itse, mutta opettajan ja oppilaan välit eivät olleet helpot, eikä Aino totellut sokeasti hänelle annettuja käskyjä. Siitä huolimatta kunnianhimoinen ja energinen Emmy Achté opetti tyttärelleen perusteet. Mainetta ei tarvinnut odotella kauaa – arvostettu sanomalehti Hufvudstadsbladet kirjoitti 17‑vuotiaan soolokonsertista Helsingin yliopiston juhlasalissa näin: ”Neiti Acktén ääni on oikea stradivarius.” Neidon eteen avautui tie maineeseen ja kunniaan, ja se sattui kulkemaan Pariisin kautta.
В Париже девушка первым дело сменила написание своей фамилии: Ахте – Achté по‑французски напоминало слово «аcheté» «купленный» и обещало насмешки. Айно – теперь уже Ackté – Акте – выучилась в Парижской консерватории и дебютировала в Парижской Гранд Опера. Как красиво писали тогда, публика пала к ногам дебютантки, и ей предложили контракт. Дебют в роли Маргариты в «Фаусте» оказался фантастически удачен – настолько, что пришлось изменить программу и давать «Фауста» три-четыре раза в неделю. Потом была Недда из «Паяцев», Джульетта и многое другое – и всякий раз с неизменным успехом. Потом примадонна Гранд-опера покорила Лондон и Нью-Йорк.
Pariisissa Aino vaihtoi sukunimensä, koska se muistutti ranskan kielen sanaa acheté (ostettu) ja olisi voinut aiheuttaa sekaannuksia. Aino Ackté opiskeli Pariisin konservatoriossa ja debytoi Pariisin oopperassa. Hänestä kirjoitettiin kauniisti, yleisö palvoi häntä ja hänelle tarjottiin sopimusta. Margaretin rooli Faustissa oli niin onnistunut suoritus, että oopperan piti muuttaa ohjelmistoaan ja esittää Faustia kolme‑neljä kertaa viikossa. Tämän jälkeen hän esitti Neddan roolin Pajatsossa, Julian roolin Romeossa ja Juliassa sekä monia muita – joka kerta suurella menestyksellä. Tämän jälkeen Pariisin oopperan primadonna hurmasi Lontoossa ja New Yorkissa.
«Саломея Оскара Уайльда! Какой несравненный, художественно вдохновляющий образ! Он внезапно всплыл в моём сознании, соблазняя, раздражая, и в тот момент я решила, что, несмотря ни на какие трудности и опасности, это станет моей ролью, возможно, вершиной моего искусства». Айно Акте не ошиблась: Саломею считают самой значительной ролью в её карьере. Она и сама была похожа на Саломею – неистовая, страстная, смелая настолько. что не побоялась в этой роли танцевать, хотя никогда не училась балету. «Танец семи покрывал» Айно сочиняла вместе с хореографом, специалистом по старинным танцам, костюмы создавал знаменитый парижский модный дом House of Worth, один из влиятельнейших модный домов того времени. «Мы адаптировали движения, учитывая настроения: гнев, любовь, надежду, боль, всегда в соответствии с тем, что, по нашему мнению, требовала музыка и цвет каждого покрывала. И использовались настоящие, струящиеся, лёгкие покрывала», – вспоминала примадонна.
“Oscar Wilden Salome! Mikä verraton, taiteellisesti innostuttava tyyppi. Se liiteli äkkiä mielessäni houkutellen, ärsytellen, ja tuossa tuokiossa päätin, että olkootpa vaikeudet ja vaarat mitkä tahansa – siitä tulisi oma roolini, ehkä taiteeni huippusaavutus.” Aino Ackté ei ollut väärässä: Salomen roolia pidetään hänen uransa merkittävimpänä. Aino myös muistutti paljon roolihahmoaan: hän oli kiihkeä, intohimoinen ja niin rohkea, että uskalsi tanssia roolissaan, vaikka ei ollut koskaan tanssinut balettia. Aino suunnitteli yhdessä vanhoihin tansseihin perehtyneen koreografin kanssa Seitsemän hunnun tanssin, ja asut suunnitteli kuuluisa pariisilainen House of Worth, joka oli tuohon aikaan yksi vaikutusvaltaisimmista muotitaloista. ”Sovittelimme liikkeitä ja ilmeitä, ottaen huomioon eri tunnelmia, vihaa, rakkautta, toivoa, tuskaa, aina sen mukaan kuin mielestämme musiikki ja minkin hunnun väri vaativat. Ja kunnollisia, hulmuavia, kevyitä huntuja käytettäisiin”, Ackté muisteli.
Блистательная международная карьера помогала финскому соловью пропагандировать родную культуру за рубежом – к примеру, на Всемирной выставке в Париже в 1900 году. И не помешала вить музыкальные гнезда на родине, в Финляндии. В 1911 году она публично заявила, что Хельсинки необходим музыкальный театр, и одними словами не ограничилась – вместе с Эдвардом Фацером, пианистом, братом создателя знаменитой кондитерской компании, и композитором Оскаром Мериканто основала будущую Национальную Оперу. Назвали ее Kotimainen ooppera – Inhemska opera, то есть «Отечественная Опера», в переводе с обоих распространенных в Финляндии языков. Двуязычное название и спектакли на финском и шведском языке должны были привлечь в театр все образованные слои населения независимо от языка. А уже в следующем году музыка зазвучала в самом северном каменном замке мира – Айно Акте организовала в крепости Олавинлинна на скалистом острове между озерами Хаапавеси и Пихлаявеси первый оперный фестиваль. Там же в Савонлинна Айно вышла на сцену в последний раз – это случилось в 1930 году.
Loistelias kansainvälinen ura auttoi suomalaista satakieltä nostamaan oman kotimaansa kulttuuria näkyväksi esimerkiksi Pariisin maailmannäyttelyssä vuonna 1900. Hän auttoi myös rakentamaan musiikillisia keskuksia Suomeen. Vuonna 1911 Ackté ilmoitti julkisesti, että Helsinkiin tarvitaan oopperatalo, ja sanat muuttuivat teoiksi. Yhdessä Edvard Fazerin, joka oli kuuluisan konditoriayrityksen johtajan veli, ja säveltäjä Oskar Merikannon kanssa he perustivat tulevan Kansallisen oopperan, joka tuohon aikaan nimettiin Kotimaiseksi oopperaksi (ruots. Inhemska opera). Kaksikielisen nimen sekä suomen‑ ja ruotsinkielisten esitysten oli tarkoitus houkutella paikalle koko sivistyneistö kielestä riippumatta. Seuraavana vuonna musiikki raikuikin jo maailman pohjoisimmassa kivilinnassa: Aino järjesti ensimmäiset oopperafestivaalit Olavinlinnassa, kallioisella saarella, joka sijaitsee Haapaveden ja Pihlajaveden välissä. Juuri Savonlinnassa Aino myös esiintyi viimeisen kerran vuonna 1930.
С портрета работы доброго друга Альберта Эдельфельта смотрит дама, укутанная в роскошные меха. На этом портрете Айно – двадцать пять. В том же, 1901, году она родила первого ребенка, дочь Глори. «Глори» по‑русски значит «слава», и в выборе имени родители не ошиблись: у Глори, в замужестве Леппянен, в Финляндии своя собственная слава. Актриса, режиссерка и писательница известна как первая женщина в Суоми, снявшая художественный фильм.
Hyvän ystävän Albert Edelfeltin maalaamasta muotokuvasta katsoo nainen, joka on kietoutunut ylellisiin turkiksiin. Aino on siinä 25‑vuotias. Samana vuonna 1901 hän synnytti ensimmäisen lapsensa, tyttären Gloryn. Kunniaa tarkoittava nimi taisi olla enne: Glory Leppänen oli näyttelijä, ohjaaja ja kirjailija sekä Suomen ensimmäinen naispuolinen elokuvaohjaaja.
Но вернемся к Айно. То, что не удалось ее матери, первая финка в ряду мировых звезд исполнила с легкостью: мировую карьеру заканчивала в 1913 году мать двоих детей.Семнадцати лет Айно влюбилась в студента‑юриста, но пылкая страсть не сбила её с пути и не заставила отказаться от сцены. Позже Хейкки Ренвалл настоял на помолвке, но со свадьбой пришлось подождать, ибо Гранд Опера ждать бы не стала. И мать, и руководство театра попервоначалу яростно возражали против брака, но своевольная Айно не покорилась, и в новый контракт на рубеже веков пункт о бракосочетании вписали. Кстати сказать, Ренвалл и сам сделал недурную карьеру: главный редактор HelsinginSanomat, депутат парламента, сенатор. Брак выдержал долгие разлуки, но разбился о совместный быт, когда дива вернулась Хельсинки. В 1917 году супруги развелись, но перерывчик между первым и вторым мужем оказался небольшим: уже через пару лет финский соловей свил новое семейное гнездо – на этот раз с губернатором провинции Уусимаа Бруно Яландером.
Palataan takaisin Ainoon. Ensimmäinen suomalainen maailmantähti saavutti sen, mihin hänen äitinsä ei pystynyt: Aino päätti kansainvälisen uransa vuonna 1913 kahden lapsen äitinä. 17‑vuotiaana hän rakastui lakitieteen opiskelijaan Heikki Renvalliin, mutta palavat tunteetkaan eivät estäneet hänen urasuunnitelmiaan tai saaneet pysymään poissa esiintymislavoilta. He menivät myöhemmin kihloihin, mutta häitä saatiin odottaa – Pariisin ooppera ei odottanut. Sekä Ainon äiti että oopperan johto vastustivat aluksi kiivaasti avioliittoaikeita, mutta omapäinen Aino ei taipunut, ja vuosisadan vaihteessa uuteen sopimukseen kirjattiin ehto avioliitosta. Ei Renvallilla itselläänkään hullumpi ura ollut: hän toimi Helsingin Sanomien päätoimittajana, kansanedustajana ja senaattorina. Rakkaus kesti pitkät erossaolot, mutta kariutui yhteiseen arkeen, kun diiva palasi takaisin Helsinkiin. He erosivat vuonna 1917, mutta ei mennyt kauaakaan, kun Aino solmi toisen avioliittonsa: jo parin vuoden kuluttua suomalainen satakieli rankensi uutta yhteistä pesää Uudenmaan kuvernöörin Bruno Jalanderin kanssa.
Чудесный дом на Туллисаари юная Айно приметила с моря. Выстроенную некогда для семьи коммерческого советника Боргстрема «виллу Линдфорс» окружал роскошный сад – редкостный в тогдашней Финляндии. Айно едва верила удаче: в 1904 году ей удалось заполучить виллу. И на четыре десятка лет воцариться хозяйкой великолепной дачи. Парк и оранжереи были так обширны и хороши, что для ухода был нанят молодой агроном Лаури Реландер, сделавший позже головокружительную карьеру, но не в сельском хозяйстве, а в политике – он стал президентом Финляндии. В поместье будущий президент развернулся, и Айно Акте тех времен вполне можно бы назвать дамой с камелиями – в ботаническом, а не в литературно‑музыкальном смысле: в саду виллы выращивали цветы, вошедшие в моду с романом Дюма-сына и оперой Верди.
Aino oli jo lapsena nähnyt mereltä upean Villa Lindforsin Tullisaaressa, joka oli alun perin rakennettu kauppaneuvos Borgströmin perhettä varten. Sitä ympäröi ylellinen puutarha, mikä oli harvinaista Suomessa tuohon aikaan. Hän tuskin uskoi onneaan, kun vuonna 1904 hän onnistui saamaan huvilan itselleen ja sai emännöidä sitä neljänkymmenen vuoden ajan. Huvilan puisto ja talvipuutarha olivat niin laajat, että pariskunta palkkasi tilanhoitajaksi nuoren agronomin Lauri Relanderin, joka myöhemmin teki hämmästyttävän uran – ei kuitenkaan agronomina, vaan politiikassa Suomen tasavallan presidenttinä. Tuleva presidentti pääsi vauhtiin huvilan alueella, ja tuon ajan Ainoa voisi hyvinkin sanoa kamelianaiseksi sanan kasvitieteellisessä, ei kirjallis‑musiikillisessa merkityksessä. Huvilan puutarhassa kasvatettiin kukkia, jotka olivat tulleet muotiin Dumasin Kamelianainen-romaanin ja Verdin oopperan myötä.
И светская жизнь на вилле била фонтаном: там пели, плясали, читали стихи и праздновали иной раз до самого утра. Там бывал crème de la crème финской культуры: Эйно Лейно, Оскар Мериканто, Альберт Эдельфельт. Ян Сибелиус, дальний родственник, посвящал Айно Акте музыку. Дискуссии о политике на вилле тоже велись, и кроме Реландера здесь бывали будущие и бывшие президенты. Айно дружила с президентом Стольбергом, а Пер Свинхувуд, друг семьи, даже придумал имя для сына Айно Акте. «Старина Пекка», как фамильярно звали Свинхувуда в народе, полагал, что Финляндия нуждается в мужественности, и мальчика Ренвалл назвали Миес, по‑фински «мужчина». И с эти именем не промахнулись: Миес Арно Хейкки Ренвалл перевел свою фамилию на финский и стал известным врачом по фамилии Реенкола. Мужественности ему было не занимать: в Зимнюю войну он, бывало, оперировал по четверо суток, не смыкая глаз.
Huvilan seurapiirielämä pulppusi kuin suihkulähde: siellä laulettiin, tanssittiin, luettiin runoja ja juhlittiin kerta toisensa jälkeen aamunkoittoon. Siellä vieraili koko kulttuuripiirien kerma, kuten Eino Leino, Oskar Merikanto sekä Albert Edelfelt, ja kaukainen sukulainen Jean Sibelius omisti Ainolle musiikkia. Huvilassa keskusteltiin myös politiikasta, ja Relanderin lisäksi siellä kävi muitakin tulevia ja entisiä presidenttejä. Presidentti Ståhlberg oli Ainon ystävä, ja Per Svinhufvud oli perhetuttu, joka keksi Ainon pojalle jopa nimen. Svinhufvud, jota kansan parissa nimitettiin tuttavallisesti Ukko‑Pekaksi, ennusti, että Suomi tarvitsee miehekkyyttä, joten Ainon pojan nimeksi tuli Mies. Eikä nimivalinta mennyt metsään: Mies Arno Heikki Renvall käänsi myöhemmin sukunimensä suomen kielelle Reenkolaksi, ja hänestä tuli kuuluisa lääkäri. Miehekkyyttäkin hänessä oli: talvisodan aikana hän saattoi operoida neljäkin vuorokautta nukkumatta.
Впрочем, политика в жизни оперной звезды была всегда. Вслед за родителями она стала фенноманкой, и еще в бытность в Париже дерзкая Айно отказалась петь для царя Николая, когда русскому самодержцу случилось быть там с визитом – выражала протест против насильственной русификации. И царский дядя, великий князь Владимир получил от певицы прямо в лицо: «Я финка, а не русская, пусть фактически и живу в Российской империи».
Politiikka oli mukana oopperatähden elämässä aina. Vanhempiensa vaikutuksesta hänestä tuli fennomaani, ja kerran Pariisissa uhmakas Aino kieltäytyi laulamasta tsaari Nikolaille tämän vierailun yhteydessä ja protestoi väkivaltaista venäläistämisaikaa Suomessa. Myös suuriruhtinas Vladimir sai laulajalta osansa: ”Olen suomalainen, en venäläinen, vaikka asunkin Venäjän keisarikunnassa.”
Памятника оперной диве и крупной общественной деятельнице в Финляндии пока нет. Милый старый дом в поместье после десятка лет разрухи отреставрировали, и городские власти думают над его использованием. И другие детища хлопотливого соловья выглядят прекрасно. Чуть не век финская опера пела в здании Александровского театра, в 1993 году открылся новый театр – на месте бывшего сахарного завода Тёёлёнлахти на берегу одноименного залива и сам похожий на сахарок. И оперный фестиваль в крепости XV века жив‑живёхонек, хотя и пережил трудные времена: мешали войны, пандемия, препятствовала нехватка денег. Да и туризм при жизни Айно Акте еще не завоевал мир. А уж когда завоевал… С 1967 года волшебная музыка звучит в Савонлинне практически каждый год, а счет меломанов пошел на десятки тысяч. Ну чем не живой памятник примадонне?
Oopperadiivalle ja suurelle yhteiskunnalliselle vaikuttajalle ei vielä ole pystytetty patsasta. Tilan herttainen vanha talo kunnostettiin kymmenen vuoden rappioitumisen jälkeen, ja kaupungin johto pohtii nyt, mihin sitä voitaisi käyttää. Ahkeran satakielen muutkin aikaansaannokset voivat hyvin. Melkein vuosisadan ajan suomalainen ooppera esiintyi Aleksanterin teatterissa, kunnes vuonna 1993 Töölönlahdelle avattiin uusi oopperatalo vanhan sokeritehtaan tiloihin. Rakennus itsessäänkin muistuttaa ulkoisesti sokeripalaa. Ja 1400‑luvulla valmistuneessa linnassa järjestettävä oopperafestivaali on yhä elinvoimainen, vaikka se onkin kokenut vaikeita aikoja: sodat, pandemia ja rahapula ovat häirinneet toimintaa. Turismi ei ollut vilkasta vielä Aino Acktén elinaikana, mutta nykyään se on toista. Taianomainen musiikki on soinut vuosittain Savonlinnassa vuodesta 1967, ja innokkaiden musiikkiharrastajien määrä on kasvanut kymmeniintuhansiin. Eikö tämä ole kuin elävä muistomerkki primadonnalle?